Ο James Baldwin (1924-1987) αποτέλεσε μία εξέχουσα προσωπικότητα για την αμερικάνικη λογοτεχνία, εκδίδοντας πολλά μυθιστορήματα και δοκίμια καθ’ όλη τη διάρκεια της συγγραφικής καριέρας του, με σημαντικές βραβεύσεις να τον ακολουθούν. Με τα κείμενά του προσπάθησε σε μεγάλο βαθμό να σχολιάσει με τον δικό του ιδιάζοντα τρόπο την καταπίεση, την ομοφοβία και να θίξει τον παντός είδους περιορισμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κυρίως όσον αφορά εκείνα των μαύρων. Όντας ο ίδιος ανοικτά ομοφυλόφιλος σε μία περίοδο δύσκολη για το συγκεκριμένο θέμα, αλλά και έχοντας ενεργό ρόλο στα κινήματα για τα ανθρώπινα δικαιώματα του ’60, πολλές φορές θεωρήθηκε αρκετά αμφιλεγόμενη προσωπικότητα στην Αμερική, δεδομένου και του έντονου ρατσισμού κατά των μαύρων.
Δυστυχώς στην ελληνική γλώσσα έχουν εκδοθεί ελάχιστα έργα του συγκριτικά με το σύνολο της βιβλιογραφίας του. Έπειτα από αρκετά χρόνια σιγής οι εκδόσεις Πόλις στο τέλος του 2019 εξέδωσαν πρώτα το Κουαρτέτο του Χάρλεμ και στη συνέχεια το Δεν είμαι ο νέγρος σου (στο οποίο έχει βασιστεί και το πολυβραβευμένο και υποψήφιο για Όσκαρ, ομώνυμο ντοκιμαντέρ του Raoul Peck), δύο βιβλία που μέχρι τώρα δεν είχαν κυκλοφορήσει στην Ελλάδα. Το Κουαρτέτο του Χάρλεμ αποτελεί το τελευταίο και πιο ογκώδες του μυθιστόρημα, το οποίο κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1979.
Με το βιβλίο του αυτό, ο Baldwin πραγματεύεται την ζωή του διάσημου τραγουδιστή της σόουλ Άρθουρ Μοντάνα και της παρέας του με αρχή την ταραγμένη δεκαετία του 1940. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες της αφήγησης, παρουσιάζεται ο θάνατος του Άρθουρ Μοντάνα στις τουαλέτες μιας παμπ στο Λονδίνο, όντας πλέον τεράστια και επιφανής μουσική προσωπικότητα. Από εκεί αναλαμβάνει την αφήγηση ο Χαλ Μοντάνα, μεγάλος αδερφός και ατζέντης του Άρθουρ, και ξεκινώντας από τα παιδικά τους χρόνια, παίρνει μαζί του τον αναγνώστη σε ένα ταξίδι περίπου τριάντα ετών με όχημα την αγάπη των πρωταγωνιστών για την σόουλ και γκόσπελ μουσική.
Ο Χαλ Μοντάνα, παρουσιάζει με μεγάλη τρυφερότητα και αγάπη τη ζωή της παρέας τους, των οικογενειών τους και κυρίως την εύθραυστη φύση του Άρθουρ. Σε μία περίοδο με τις φυλετικές διαφορές και την, απότοκη αυτών, βία να βρίσκονται στο απόγειο, ένα συγκρότημα τεσσάρων μαύρων νεαρών που κηρύττει το λόγο και την αγάπη του Θεού μέσα από τη μουσική, μπορεί να αποτελέσει κόκκινο πανί, ειδικά στον αμερικάνικο νότο, τον οποίο οι πρωταγωνιστές θα επισκεφτούν αρκετές φορές παρά τον μεγάλο κίνδυνο που ελλόχευε.
Ταυτόχρονα ο James Baldwin καταπιάνεται και με το θέμα της ομοφυλοφιλίας, ένα ζήτημα που ήταν κάτι παραπάνω από ταμπού τόσο στους κόλπους των λευκών αστών Αμερικάνων όσο βέβαια και σε αυτούς των γειτονιών και των κοινωνιών των μαύρων. Ο συγγραφέας, όντας και ο ίδιος ομοφυλόφιλος παρουσιάζει με μεγάλη τρυφερότητα των έρωτα μεταξύ δύο ανθρώπων ανεξαρτήτως φύλου και σεξουαλικής προτίμησης, καταρρίπτοντας και αποδομώντας έτσι τα επικρατούντα στερεότυπα όσον αφορά τον ομοφυλοφιλικό έρωτα, πολλά εκ των οποίων παραμένουν μέχρι και σήμερα.
Όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, η περίοδος κατά την οποία λαμβάνει χώρα η αφήγηση του Χαλ Μοντάνα ήταν αρκετά ταραγμένη. Πέρα από την έξαψη της φυλετικής βίας και την προσπάθεια της ανάπτυξης και ανόδου του μαύρου κινήματος, την ίδια περίοδο λάμβανε χώρα ο πόλεμος της Κορέας ο οποίος θα παίξει σημαντικό ρόλο στην απότομη ενηλικίωση ορισμένων εκ των πρωταγωνιστών. Την ίδια στιγμή μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιγραφή της ζωής των μαύρων χαμηλών κοινωνικών τάξεων: η συνεκτικότητα και η εγγύτητα των οικογενειακών δεσμών συνυπάρχουν με τις παθογένειες που γεννάνε η τυφλή πίστη στο Θεό και στο δόγμα, τα αποτελέσματα των οποίων είναι ολέθρια πολλές φορές.
Η δύναμη του έργου του James Baldwin έγκειται, όχι μόνο στα θέματα με τα οποία καταπιάνεται που από μόνα τους αποτελούσαν ταμπού την περίοδο εκείνη, αλλά κυρίως στην οπτική γωνία του. Αποφεύγει να παρουσιάσει ένα απλό αντιρατσιστικό και αντιομοφοβικό έργο, αλλά αντιθέτως εμβαθύνει παρουσιάζοντας πολλές φορές τον ρατσισμό και τις προκαταλήψεις που ακόμα και οι δεχόμενοι αυτών κατείχαν για άλλες κοινωνικές ομάδες. Η ομοφυλοφιλία για παράδειγμα, ακόμα και από μαχητές των δικαιωμάτων των μαύρων θεωρούνταν αμαρτία και «δείγμα της παρακμής των λευκών». Κοινωνικές παθογένειες όπως αυτή καυτηριάζει ο James Baldwin χωρίς φόβο και πάθος, παθογένειες που ήταν ικανές να δημιουργήσουν και να αυξήσουν τον ήδη υπάρχοντα φόβο αλλά και την υφέρπουσα οργή και μίσος.
Και εν κατακλείδι, εδώ βρίσκεται η μαγεία του Κουαρτέτου του Χάρλεμ. Ο James Baldwin παρουσιάζει ένα μυθιστόρημα που ως συναισθήματα κυριαρχούν ο φόβος και η οργή. Ακόμα και σήμερα άλλωστε το να είναι κάποιος μαύρος στην Αμερική τον οδηγεί στο να ζει με έναν συνεχόμενο φόβο, πόσω μάλλον τον περασμένο αιώνα. Όσο όμως και αν η ρατσιστική και συντηρητική αμερικανική (και όχι μόνο) κοινωνία συνεχίζει να καλλιεργεί τα συναισθήματα αυτά, η αδελφική αγάπη, ο έρωτας και η συντροφικότητα, εν τέλει, είναι τα σημαντικότερα και πιο δυνατά πράγματα που μπορεί να νιώσει ένας άνθρωπος.
