Με αφορμή το remake του Shogun στο Disney+, το οποίο αποδείχθηκε το τηλεοπτικό γεγονός της χρονιάς, οι εκδόσεις Anubis επανέκδοσαν, σε 2 μέρη, το κλασικό έργο του James Clavell, σε μετάφραση του Θανάση Βέμπου.
Το κλασικό έργο του 1975 έγινε διεθνώς best-seller και πολλοί ιστορικοί, παρότι το ίδιο το βιβλίο είναι δηλωμένο historic fiction, επαίνεσαν την έρευνα και την αληθοφάνεια που έδειξε ο συγγραφέας στη μεταφορά του κλίματος της φεουδαρχικής Ιαπωνίας των αρχών του 17ου αιώνα. Με πάνω από 1.200 σελίδες (λογικό το να βγει σε 2 μέρη) το Shōgun είναι μια φιλόδοξη αφήγηση που χρειάζεται υπομονή, την οποία όμως με μια ενδιαφέρουσα εμπειρία.
Η ιστορία επικεντρώνεται στον John Blackthorne, έναν Άγγλο θαλασσοπόρο, του οποίου το πλοίο ναυαγεί στις ακτές της Ιαπωνίας. Ο Μπλάκθορν και το πλήρωμά του εισέρχονται σε έναν κόσμο που τους είναι τόσο ξένος όσο και συναρπαστικός. Η Ιαπωνία, εκείνη την εποχή, είναι μια χώρα με άκαμπτες κοινωνικές ιεραρχίες, πολεμιστές σαμουράι και περίπλοκους πολιτικούς ελιγμούς. Είναι επίσης μια κοινωνία που παλεύει με την επιρροή των Ευρωπαίων εμπόρων και ιεραποστόλων, ιδίως των Πορτογάλων και των Ισπανών. Μέσα από τα μάτια του Blackthorne, ο Clavell εισάγει τους αναγνώστες σε αυτόν τον πολύπλοκο και ζωντανό κόσμο.
Οι αναμενόμενες αντιρρήσεις
Θα έλεγε κανείς ότι, στις μέρες μας, το να μιλάει για το πώς ήταν η ζωή στην Ιαπωνία ένας δυτικός, είναι τουλάχιστον άτοπο, αφού μπορούν κάλλιστα οι ίδιοι οι Ιάπωνες να μιλήσουν για τη χώρα και την ιστορία τους. Εύκολα θα μπορούσε δηλαδή να εντοπίσει κανείς στο Shogun στοιχεία ευρωκεντρισμού ενώ παράλληλα θέτει εξ ορισμού την κουλτούρα στην οποία αναφέρεται ως «ο Άλλος». Ο οριενταλισμός του Clavell είναι διακριτός σε όλο το έργο. Η απεικόνιση της Ιαπωνίας από τον Clavell, ενώ είναι γενικά σεβαστή και καλά τεκμηριωμένη, αγγίζει τα όρια της εξιδανίκευσης
Σε αυτό το σημείο δεν είναι υπερβολή να πούμε πως οι Ιάπωνες παρουσιάζονται από τον Clavell ως «ο ευγενής άγριος», έντιμοι και πειθαρχημένοι, σε αντίθεση με την απόδοση των Ευρωπαίων χαρακτήρων ως άπληστων και απολίτιστων. Ομοίως, η ταχεία προσαρμογή του Blackthorne στην ιαπωνική κουλτούρα, αν και αφηγηματικά ικανοποιητική, μπορεί να φανεί απίθανη σε ορισμένους αναγνώστες.
Μεταφόρφωση
Ωστόσο, το ταξίδι του ίδιου του Blackthorne είναι ένα ταξίδι μεταμόρφωσης και αποτελεί τον πυρήνα του ίδιου του έργου. Αρχικά, είναι ένας θρασύς, εθνοκεντρικός παρείσακτος που βλέπει την Ιαπωνία μέσα από το πρίσμα της ευρωπαϊκής ανωτερότητας. Ωστόσο, καθώς βυθίζεται στην ιαπωνική κουλτούρα, αρχίζει να σέβεται και να υιοθετεί τις αξίες της. Η εξελισσόμενη σχέση του με τον daimyo Τορανάγκα, έναν πανούργο και φιλόδοξο ηγέτη, έχει κεντρικό ρόλο σε αυτή τη μεταμόρφωση. Ο Τορανάγκα, ο οποίος βασίζεται χαλαρά στην ιστορική προσωπικότητα του Τοκουγκάουα Ιεγιάσου, είναι ένας αριστοτέχνης στρατηγός, οι πολιτικοί ελιγμοί του οποίου καθοδηγούν μεγάλο μέρος της πλοκής του μυθιστορήματος. Μέσα από τις αλληλεπιδράσεις του με τον Τορανάγκα και άλλους Ιάπωνες χαρακτήρες, ο Blackthorne μαθαίνει να περιηγείται στις περιπλοκές σχέσεις της ιαπωνικής κοινωνίας, από την έμφαση που δίνει στην τιμή και το καθήκον μέχρι τους άκαμπτους κώδικες εθιμοτυπίας της.
Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του Clavell στο Shōgun είναι η ικανότητά του να ζωντανεύει τη φεουδαρχική Ιαπωνία. Οι περιγραφές του για το τοπίο, την αρχιτεκτονική, την ενδυμασία και τα έθιμα είναι ζωντανές και λεπτομερείς, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που μοιάζει αυθεντικό. Οι αναγνώστες μπορούν σχεδόν να δουν τα άνθη της κερασιάς, να ακούσουν το θρόισμα των μεταξωτών κιμονό και να νιώσουν την ένταση του βλέμματος ενός σαμουράι. Η έρευνα του Clavell είναι εμφανής στη λεπτομερή απεικόνιση του ιαπωνικού πολιτισμού, από τις τελετουργίες της τελετής τσαγιού μέχρι τη φιλοσοφία του bushido, του κώδικα τιμής των σαμουράι. Αυτές οι λεπτομέρειες όχι μόνο εμπλουτίζουν την αφήγηση αλλά χρησιμεύουν και ως φακός μέσα από τον οποίο οι αναγνώστες μπορούν να κατανοήσουν τους χαρακτήρες και τα κίνητρά τους
Χαρακτήρες για να γνωριζόμαστε
Οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος είναι εξίσου καλά σχεδιασμένοι. Ο Τορανάγκα είναι μια συναρπαστική φιγούρα, ένα μείγμα σοφίας, πονηριάς και πραγματισμού. Είναι ένας ηγέτης που καταλαβαίνει την τέχνη της χειραγώγησης και τη χρησιμοποιεί για να επιτύχει τους στόχους του, ξεπερνώντας συχνά τους αντιπάλους του με λεπτότητα και ακρίβεια. Η Λαίδη Μαρίκο, ένας άλλος ξεχωριστός χαρακτήρας, παρέχει έναν οδυνηρό συναισθηματικό πυρήνα στην ιστορία. Προσηλυτισμένη στη χριστιανική θρησκεία και έμπιστη του Τορανάγκα, η Μαρίκο διχάζεται ανάμεσα στην πίστη της και την αφοσίωσή της στον daimyo. Η σχέση της με τον Blackthorne προσθέτει βάθος στην αφήγηση, αναδεικνύοντας τα προσωπικά διακυβεύματα εν μέσω των ευρύτερων πολιτικών και πολιτισμικών συγκρούσεων.
Εδώ αξίζει να αναφερθεί βέβαια ότι ο ίδιος ο Clavell έχει μια παράξενη, καθαρά οριενταλιστική αντίληψη για τα γυναικεία σώματα και τις θηλυκές αντιλήψεις της περιόδου. Ειδικά οι πιο προσωπικές στιγμές του έργου, παρά το ότι είναι ιδιαίτερα καλογραμμένος δεν καταφέρνουν να ξεφύγουν από αυτό το πρίσμα.
Ο ίδιος ο Blackthorne μπορεί να ξεκινά ώς ένα insert χαρακτήρα για τον μέσο δυτικό, όμως στην πορεία καταφέρνει να δείξει κάποια στοιχεία αυθεντικότητας.. Καθώς μαθαίνει τη γλώσσα, τα έθιμα και τις αξίες του νέου του περιβάλλοντος, γίνεται γέφυρα μεταξύ δύο κόσμων. Αυτή η μεταμόρφωση δεν είναι χωρίς προκλήσεις, καθώς ο Blackthorne πρέπει να συμβιβάσει τον νεοαποκτηθέντα σεβασμό του για τον ιαπωνικό πολιτισμό με την πίστη του στην ευρωπαϊκή του κληρονομιά. Η εσωτερική του σύγκρουση προσθέτει στρώματα πολυπλοκότητας στην αφήγηση, καθιστώντας τον έναν αφομοιώσιμο και πολυδιάστατο χαρακτήρα.
Ίντριγκες παντού
Η πολιτική ίντριγκα στο Shōgun είναι ίσως το κορυφαίο σημείο του βιβλίου.. Η πλοκή του μυθιστορήματος περιστρέφεται γύρω από τις προσπάθειες του Τορανάγκα να εδραιώσει την εξουσία και να γίνει ο ανώτατος άρχοντας της Ιαπωνίας. Ο αγώνας αυτός χαρακτηρίζεται από συμμαχίες, προδοσίες και στρατηγικά τεχνάσματα που κρατούν τους αναγνώστες σε εγρήγορση. Η απεικόνιση της φεουδαρχικής πολιτικής από τον Clavell είναι περίπλοκη και λεπτή, προσφέροντας μια πολύ ευκαιρία για μια ενδοσκόπηση γύρω από την ίδια τη φύση της εξουσίας. Η ένταση μεταξύ των Πορτογάλων Ιησουιτών, οι οποίοι επιδιώκουν να επεκτείνουν την επιρροή τους, και των Ιαπώνων ηγεμόνων, οι οποίοι είναι επιφυλακτικοί απέναντι στις ξένες παρεμβάσεις, προσθέτει άλλο ένα επίπεδο πολυπλοκότητας στην ιστορία. Αυτή η αλληλεπίδραση μεταξύ τοπικών και παγκόσμιων δυνάμεων αντικατοπτρίζει το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της εποχής, καθώς η Ιαπωνία προσπαθούσε να διευθετήσει τις σχέσεις της με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις.
Βιβλίο για adaptation
Το στυλ γραφής του Clavell είναι καθαρά «κινηματογραφικό». Εύκολο, στρωτό, χωρίς εξάρσεις λυρικότητας και περίπλοκα εκφραστικά μέσα, καταφέρνει να παραμένει σε όλο τον μεγάλο όγκο του έργου ελκυστικό. Παράλληλα, ο δημιουργός καταφέρνει να ισορροπήσει στιγμές δραματικού δράματος με πιο ήσυχα, εσωστρεφή αποσπάσματα. Η χρήση πολλαπλών οπτικών γωνιών επιτρέπει στους αναγνώστες να αποκτήσουν εικόνα των σκέψεων και των κινήτρων των διαφόρων χαρακτήρων, εμπλουτίζοντας την αφήγηση και προσθέτοντας βάθος στην ιστορία. Ο διάλογος, αν και ενίοτε τυπικός, αντανακλά το πολιτισμικό πλαίσιο των χαρακτήρων και ενισχύει την αυθεντικότητα του περιβάλλοντος. Είναι δηλαδή ένα έργο που «σηκώνει» τη δραματοποίηση.
Τελικά;
Εν κατακλείδι, το Shōgun είναι, παρά τα προβλήματά του, ένα αξιοσημείωτο έργο. Η εξερεύνηση των πολιτισμικών διαφορών είναι τόσο προκλητική όσο και σχετική, προσκαλώντας τους αναγνώστες να σκεφτούν πώς τα άτομα και οι κοινωνίες μπορούν να μάθουν ο ένας από τον άλλο. Τα θέματα του μυθιστορήματος σχετικά με την ταυτότητα, την αφοσίωση και τη σύγκρουση των πολιτισμών έχουν απήχηση πέρα από το ιστορικό του περιβάλλον, προσφέροντας έναν ενδιαφέρον καθρέφτη και μια βάση συζήτησης.
