της Ελένης Τριανταφυλλοπούλου
- Από τα αμφιθέατρα στους κοινωνικούς αγώνες
- Τα τρία θεμέλια της αφήγησης
- Η γέννηση της Καπιταλιστικής Πόλης: Περίφραξη και αλλοτρίωση
- Η έννοια της Κλίμακας
- Η Κοινωνική Παραγωγή του Χώρου: Μία «Λεφεβριανή» ματιά
- Η φρενήρης αστικοποίηση των σύγχρονων μεγα-πόλεων
- Πολεοδομικές Ουτοπίες και το Δικαίωμα στην Πόλη
- Βιβλιογραφία - Αναφορές
Το βιβλίο «Μία πόλη γραφική – Εικονογραφώντας την πολεοδομία των οικισμών μας» των Κωστή Πλεύρη (κείμενο) και Aspalax (εικόνογράφηση), αποτελεί ένα εικονογραφημένο εγχειρίδιο λογικής που μας καλεί να κατανοήσουμε τις πόλεις μας και να απαιτήσουμε να αλλάξουν.
Στο ταξίδι αυτό η θεωρία και η λογική αποτελούν εφόδια, αλλά όχι τα μοναδικά. Μαζί τους αναδύονται συναισθήματα, ανησυχίες, οι συλλογικές εμπειρίες, το καθημερινό βίωμα του αναγνώστη, αλλά και η δυναμική της φαντασίας σαν απαραίτητα συστατικά για να στοχαστούμε γύρω από το πως δημιουργείται και διαμορφώνεται το σύγχρονο αστικό περιβάλλον.
Από τα αμφιθέατρα στους κοινωνικούς αγώνες
Με δύο από τους συντελεστές του βιβλίου, τον κειμενογράφο Κωστή και τον Κλεάνθη από τις «Εκδόσεις του Αύριο», βρεθήκαμε σε κοινά αμφιθέατρα μίας σχολής που μέχρι και το ξέσπασμα της κρίσης ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τη σίγουρη επαγγελματική αποκατάσταση, αλλά και με την αστική αντίληψη για την ανάπτυξη, όπως αυτή δέσποζε την περίοδο των Ολυμπιακών αγώνων της Αθήνας. Η σχολή των πολιτικών μηχανικών, μας παρείχε μεν τεχνικές γνώσεις, αλλά σε μία στενά τεχνοκρατική θεώρηση, ενώ οι αναφορές σε σχέση με τον αρχιτεκτονικό ή πολεοδομικό σχεδιασμό ή με τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις των έργων που μαθαίναμε να σχεδιάζουμε, αυτές απουσίαζαν. Το μάθημα της Πολεοδομίας ήταν ίσως από τα λίγα που αποτελούσαν εξαίρεση μέσα σε αυτό το γενικότερο πλαίσιο και δίναμε μάχη για να μην αφαιρεθεί από το πρόγραμμα σπουδών.
Ωστόσο, ευτυχώς για μας τα φοιτητικά μας χρόνια δεν σήμαιναν μόνο παρακολουθήσεις και εξεταστικές, αλλά κατά βάση συνδέθηκαν με τους κοινωνικούς αγώνες και το φοιτητικό κίνημα, με καταλήψεις στο Κάτω Πολυτεχνείο και οικειοποίηση της πόλης μέσα από συλλογικές μορφές πάλης: από το φοιτητικό κίνημα του 2006-2007, τον Δεκέμβρη του 2008 μέχρι και το ξέσπασμα της κρίσης και τις πολύμορφες πλευρές του κινήματος του 2010-2012 (τις μεγαλειώδεις γενικές απεργίες, το κίνημα των πλατειών, τις συνελεύσεις γειτονιάς, τα εγχειρήματα αλληλεγγύης), οι δρόμοι της πόλης και οι διάφοροι μεγαλύτεροι ή μικρότεροι χώροι αντίστασης μεταμορφώθηκαν σε σημεία συνάντησης, πολιτικοποίησης και κοινής πολιτισμικής διαμόρφωσης και φιλικών δεσμών που κρατούν μέχρι και σήμερα. Ακόμα, όμως, έγιναν τόποι γέννησης ανησυχιών, σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο, για το πως θα μπορούσε το επάγγελμα που διαλέξαμε να υπηρετεί τις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου και όχι της αγοράς, των επιχειρηματικών ομίλων και του κεφαλαίου. Όπως εξάλλου αναφέρεται και στον πρόλογο του βιβλίου, η πολεοδομία είναι μία τέτοια πρακτική – «καθώς επιχειρεί να ξεπεράσει τις επιμέρους τεχνικές και εφαρμογές και να γίνει κοινωνική πρακτική που να αφορά και ενδιαφέρει το σύνολο της κοινωνίας. Και γι’ αυτό οποιαδήποτε απόπειρα για μία σφαιρική προσέγγιση της πόλης, δεν μπορεί παρά να αγγίζει ευρύτερα φιλοσοφικά και θεωρητικά ερωτήματα» (Βουρεκάς, 2025,σ. 4).
Τα τρία θεμέλια της αφήγησης
Το ίδιο το βιβλίο ξετυλίγει το ταξίδι γνωριμίας με την πολεοδομία, οικοδομώντας την αφήγησή του πάνω σε τρία βασικά θεμέλια:
Πρώτον περιγράφει αναλυτικά τις αφετηρίες, τις μεθόδους και τις στοχεύσεις μίας πρακτικής που αφορά στον σχεδιασμό σε διαφορετικές κλίμακες, μέσα από μία ιστορική- μαρξιστική θεώρηση, που επιτρέπει την κατανόηση της πολυδιάστατης και σφαιρικής ματιάς, εξετάζοντας τις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνιστώσες της πόλης.
Δεύτερον, ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι οι αποστάσεις και οι διαστρεβλώσεις ανάμεσα στην θεωρία και την πράξη, ανάμεσα στην πολεοδομική θεωρία και την πολεοδομική πρακτική, αφήνουν ανοιχτό το πεδίο για κριτική προσέγγιση, αλλά και ιδεολογική αντιπαράθεση.
Το τρίτο «θεμελιακό στοιχείο» αφορά σε μία πολύ επιτυχημένη σύζευξη: την κατανοητή και συμπεριληπτική γλώσσα του Κωστή (εναλλάσσει τα γένη με πολύ φυσικό και εύστοχο τρόπο) με την καλλιτεχνική δύναμη των σκίτσων του Αspalax. Από τη μία πλευρά, η γλώσσα του κειμένου επιτρέπει στο βιβλίο να συνομιλεί απευθείας με τον αναγνώστη, χωρίς να απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις ή προγενέστερη τριβή με το αντικείμενο. Πρόκειται για μια γραφή απλή και διαυγή, η οποία όμως παραμένει επιστημονικά τεκμηριωμένη και φορτισμένη με συναίσθημα, καθώς καταφέρνει να μεταδίδει την πληροφορία αγγίζοντας ταυτόχρονα τις βιωματικές εμπειρίες του αναγνώστη από τον αστικό χώρο. Η εξαιρετική γραφή του Κωστή «δένει» οργανικά με την καλλιτεχνική δύναμη των σκίτσων του Aspalax, τα οποία δεν λειτουργούν απλώς συμπληρωματικά, αλλά ολοκληρώνουν και ζωντανεύουν το κείμενο.
Το βιβλίο, εξάλλου, ξεκινά με τα όσα αισθανόμαστε μέσα στην πόλη και όχι τυχαία στην πρώτη αυτή ενότητα κυριαρχεί η εικονογράφηση, με χρώματα και συμβολισμούς που αποτυπώνουν τις κυρίαρχες πτυχές της καθημερινής ζωής στα μεγάλα αστικά κέντρα: αποκλεισμοί, αλλοτρίωση, αποξένωση, αποκοπή από τη φύση, υπαρξιακή μοναξιά. Θα λέγαμε ότι μέσα από αυτή την πρώτη ενότητα οι δημιουργοί καλούν τον αναγνώστη να γνωρίσει την ίδια την πολεοδομία μέσα από το καθημερινό βίωμα της έλλειψής-απουσίας του ορθού σχεδιασμού της. Η έλλειψη αυτή είναι εξάλλου που θα δώσει τη σκυτάλη στην «ανάγκη» για αναζήτηση λύσεων και εναλλακτικών, στην ανάγκη να γνωρίσουμε την πόλη και την πολεοδομία καλύτερα. Και ο πιο ολοκληρωμένος και επιστημονικός τρόπος για να γνωρίσει κανείς τη δυναμική εξέλιξη των πόλεων δεν είναι άλλος από το να ανατρέξει στην ίδια την ιστορία της αστικοποίησης, και να μελετήσει τις ιδιαίτερες συνθήκες που οδήγησαν στη γέννηση της νεωτερικής πόλης, πράγμα που διαπραγματεύεται το βιβλίο αμέσως μετά.
Η γέννηση της Καπιταλιστικής Πόλης: Περίφραξη και αλλοτρίωση
Η μετάβαση στη κεφαλαιοκρατική εκμετάλλευση δεν ήρθε σαν αποτέλεσμα μίας φυσικής και ειρηνικής εξέλιξης της κοινωνίας, αλλά ως προϊόν βίαιων και αδιάκοπων διεργασιών (Μπιτσάκης, 2013). Συντελέστηκε πρωτίστως μέσω της πρωταρχικής συσσώρευσης, της απαλλοτρίωσης δηλαδή όλων των απαραίτητων υλικών (φυσικών) στοιχείων, τα οποία επέτρεπαν στους άμεσους παραγωγούς να εξασφαλίζουν τα μέσα συντήρησής τους. Κατά τις περίφημες περιφράξεις του 16ου και 17ου αιώνα, το μεγαλύτερο ποσοστό της αγγλικής γεωργικής γης περιφράχτηκε από πέτρινους τοίχους και φράκτες, ώστε να μονοπωλείται από τους γαιοκτήμονες. Μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα, σχεδόν οι μισές καλλιεργήσιμες εκτάσεις στην Αγγλία ανήκαν σε 5.000 οικογένειες, ενώ το 25% βρίσκονταν στα χέρια μόλις 400 οικογενειών (Foster, 1999). Οι αγρότες απομακρύνθηκαν βίαια από τα παραδοσιακά τους χωράφια και η γη τους συγκεντρώθηκε στα χέρια λίγων μεγαλοκτηματιών.
Η γη, με την έννοια του φυσικού παρόχου των πρώτων υλών, μεταβάλλεται, κυριαρχείται, λεηλατείται, προσφέρει εκείνα τα απαραίτητα εργαλεία που θα οδηγήσουν στους νέους τόπους συγκέντρωσης πληθυσμών. Παράλληλα, η καταστροφή των παραδοσιακών σχέσεων της υπαίθρου και η συγκέντρωση της γης δεν έδωσε μόνο πρώτες ύλες στην αναπτυσσόμενη βιομηχανία· διοχέτευσαν στις πόλεις και ένα εργατικό δυναμικό «ελεύθερο» από τις φεουδαρχικές δεσμεύσεις, αλλά και στερημένο από κάθε μορφής ιδιοκτησία, έτοιμο να δεχτεί οποιεσδήποτε συνθήκες εργασίας.
Σαν αποτέλεσμα των παραπάνω μετασχηματισμών αναδύεται η νεωτερική, καπιταλιστική πόλη. Οι πόλεις θα αποτελέσουν τον καμβά εκείνον πάνω στον οποίο η αξία χρήσης θα αντικατασταθεί από την ανταλλακτική αξία. Τα αστικά κέντρα θα ενσαρκώσουν το επίκεντρο της πολιτικής εξουσίας, δρώντας ως θεματοφύλακες του κεφαλαίου και ως θεσμικοί εγγυητές της αστικής ιδιοκτησίας. Στην καθημερινή ζωή της νεωτερικής πόλης κυριαρχεί η αποξένωση από τα μέσα παραγωγής και η αλλοτρίωση για την εργατική τάξη, ενώ η γενίκευση των εμπορευματικών σχέσεων γίνεται κύρια αιτία του αστικού ατομισμού. Παράλληλα, ιχνογραφείται και η δυναμική διαλεκτική της πόλης, πάνω στην οποία θα ανθίσουν ο πολιτικός αγώνας, οι επαναστάσεις και οι συλλογικές διεκδικήσεις (Lefebvre, 1976).
Μέσα από μία πολύ επιτυχημένη αφήγηση και εικονογράφηση το βιβλίο εξηγεί ότι η ύπαρξη και η εξέλιξη των πόλεων συνδέεται άρρηκτα με την πορεία όλων των πολιτικών και οικονομικών συστημάτων στην ιστορία της ανθρωπότητας. Το κεφαλαιοκρατικό́ σύστημα, πέρασε από διαφορετικές φάσεις και στάδια, περιόδους ανάπτυξης και κρίσης. Κάθε μια από αυτές μετασχημάτισε τις πόλεις με τέτοιο τρόπο που αντιστοιχούσε στην κάθε ιστορική καμπή, αλλά και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε τόπου, μέσα από διαδικασίες άνισης γεωγραφικής ανάπτυξης, γεμάτες από αντιθέσεις.
Η κυριαρχία επί του χώρου και η επιβολή των εκάστοτε αναγκαίων χωρικών μετασχηματισμών αποτέλεσε και αποτελεί καθοριστική παράμετρο για την αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Σε αυτήν την υπόθεση έρχεται να παίξει ενεργό ρόλο το κράτος μέσα από τις χωρικές επεμβάσεις στα διαφορετικά επίπεδα σχεδιασμού (Χωροταξία, Πολεοδομία, Αρχιτεκτονική).
Η έννοια της Κλίμακας
Η έννοια της κλίμακας είναι κομβική για το σχεδιασμό. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «σκοπός του σχεδιασμού είναι να επιτρέψει να ξεδιπλωθούν διαφορετικές δραστηριότητες σε διαφορετικές κλίμακες. Από την άλλη δεν υπάρχει τίποτα αποκομμένο στη φύση. Οι διαφορετικές αυτές κλίμακες αποτελούν μία ενότητα» (Πλεύρης, 2025, σ. 68). Αυτή τη διαλεκτική σχέση πολύ εύστοχα την αποτυπώνει ο συμβολισμός της μπάμπουσκας στα σκίτσα του Αspalax, αλλά και η εξέλιξη της εικονογράφησης καθώς αυτή εξηγεί τα διάφορα επίπεδα του σχεδιασμού, η οποία επιτρέπει στον αναγνώστη να έχει άλλοτε ματιά που ζουμάρει σε επίπεδο γειτονιάς-κατοικίας και άλλοτε να μεταφέρεται επισκοπικά στο ευρύτερο αστικό πλαίσιο. H πολεοδομία έχει εξάλλου τον δύσκολο και βαρύ ρόλο να βρίσκεται σε μία ενδιάμεση κλίμακα: επηρεάζει από μια γειτονιά της πόλης μέχρι ένα ευρύτερο αστικό σύνολο. Αυτή ακριβώς η ενδιάμεση κλίμακα της δίνει και ένα ειδικό βάρος, θα λέγαμε, καθώς κάθε απόφαση σε αυτό το επίπεδο επιδρά με πολλαπλό τρόπο και αποφέρει οφέλη και επιπτώσεις που θα πρέπει να αξιολογούνται ανά περίπτωση, τόσο σε επίπεδο επιμέρους κλίμακας όσο και ως προς τις αλληλεπιδράσεις που επιφέρουν εντός του ευρύτερου αστικού συνόλου.
Οι σελίδες που ακολουθούν δίνουν στον αναγνώστη μία πλήρη εικόνα για το πως θα μπορούσε να γίνεται ο σχεδιασμός σήμερα, ποια μεθοδολογικά βήματα θα έπρεπε να ακολουθεί και ποιες συνιστώσες να λάβει υπόψη. Επεξηγείται διεξοδικά η βαρύτητα των ποικίλων επιπέδων σχεδιασμού, εστιάζοντας στον πολεοδομικό σχεδιασμό — τόσο ως μέσο αντιμετώπισης προβλημάτων του υφιστάμενου αστικού ιστού, όσο και ως εργαλείο διαμόρφωσης των νέων αστικών επεκτάσεων.
Η Κοινωνική Παραγωγή του Χώρου: Μία «Λεφεβριανή» ματιά
Θα μπορούσαμε ακόμα να ισχυριστούμε ότι το βιβλίο διέπεται από μια “λεφεβριανή” ματιά, καθώς η διάρθρωση των ενοτήτων του αντανακλά τα τρία επίπεδα που συνθέτουν την κοινωνική παραγωγή του χώρου κατά τον Λεφέβρ (Lefebvre, 1991): ξεκινά από τις αναπαραστάσεις του χώρου, δηλαδή τις αντιλήψεις του χώρου που συγκροτούν τις ιδέες μας για το τι είναι δυνατό. Έτσι, αναλύει τη διαδικασία, τα μεθοδολογικά βήματα που πρέπει να ακολουθήσουν οι ειδικοί (αρχιτέκτονες, πολεοδόμοι, επιστήμονες) και πως αυτά αποτυπώνονται σε σχέδια, χάρτες, πολεοδομικά μεγέθη, χρήσεις γης και μοντέλα. Την ίδια στιγμή έχει πάντα ανοιχτή τη ματιά, στις χωρικές πρακτικές και τον υλικό χώρο, στην ικανοποίηση των αναγκών, τις συνηθισμένες χωρικές συμπεριφορές που μπορεί κανείς να αντιληφθεί, με όλες τους τις αντιφάσεις, κατά τη διαμόρφωση της καθημερινής ζωής στην πόλη. Εδώ περιλαμβάνονται οι φυσικές και υλικές ροές, οι μετακινήσεις και οι συσχετίσεις στο χώρο, η πραγματικότητα της πόλης και οι ρουτίνες της εργασίας και του ελεύθερου χρόνου. Όλα όσα εξασφαλίζουν την παραγωγή και την κοινωνική αναπαραγωγή. Τέλος, δεν παραλείπει να τονίζει τη σημασία των χώρων της αναπαράστασης (βιωμένος χώρος): η πόλη είναι γεμάτη από φαντασία, συναισθήματα και σύμβολα. Τα βιώνουμε στην κατοικία μας, εκεί που παίξαμε ή ερωτευτήκαμε, στους τόπους μνήμης ή αντίστασης και σε πολλά άλλα μέρη. Στην κατηγορία αυτή αντιστοιχούν και οι χώροι που παράγονται από το βίωμα των καθημερινών πρακτικών, αλλά ταυτόχρονα εδώ εμπεριέχονται και οι χώροι που μας επιτρέπουν να φανταστούμε νέες σημασίες ή διαφορετικές δυνατότητες χώρο-κοινωνικών πρακτικών (Λυκογιάννη, 2012).
Οι επιμέρους ενότητες του βιβλίου υπηρετούν αυτή τη διαλεκτική τριπλέτα, αναδεικνύοντας ότι κάθε μία πλευρά βρίσκεται πάντα σε σχέση με τις άλλες δύο, ενώ όλες μαζί συναποτελούν μία ολοκληρωμένη χωρική προσέγγιση. Παράλληλα, σε διάφορα σημεία υπογραμμίζεται η σημασία της ανατροφοδότησης και του επανασχεδιασμού για να επιτευχθεί η δυναμική σύμπνοια των τριών αυτών επιπέδων.
Η φρενήρης αστικοποίηση των σύγχρονων μεγα-πόλεων
Ζούμε σε μία περίοδο που η αστικοποίηση προχωράει με φρενήρεις ρυθμούς: η τεράστια ανάπτυξη των αστικών κέντρων και η διάχυση των πόλεων βάζει στο λεξιλόγιο μας νέες λέξεις, όπως παγκόσμια πόλη και μεγα-πόλη. Στη θέση μιας μεγάλής μητρόπολης, στα όρια της οποίας υπήρχαν τα προάστια που τη διαχώριζαν από́ τη γύρω ύπαιθρο, περνάμε σε τεράστιες μητροπολιτικές περιοχές όπου τα όρια διαχέονται: αναπτύσσονται εξευγενισμένα αστικά κέντρα, περιφραγμένα προάστια πλουσίων-gated communities, πόλεις δορυφόροι-edge cities (πολύ́ μακριά́ από́ το κέντρο και σε διάσπαρτα σημεία), ενώ δίπλα τους εξακολουθούν να εκτείνονται οι σύγχρονες παραγκουπόλεις.
Οι σύγχρονες πόλεις συνεχίζουν να παίρνουν τη μορφή́ που τους δίνει η εξουσία, με ή χωρίς τη συμβολή των πολεοδόμων. Ωστόσο, ο ολοκληρωμένος πολεοδομικός σχεδιασμός που κρατά ζωντανή τη διαλεκτική σύνδεση των επιμέρους επιπέδων, παρότι πιο αναγκαίος από ποτέ, φαίνεται να εκλείπει. Στις περισσότερες περιπτώσεις ο αστικός σχεδιασμός εκφυλίζεται μέσα από κατακερματισμένες και αποσπασματικές παρεμβάσεις, με μοναδικό γνώμονα τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας. Υποτάσσεται σε κάθε λογής εμβληματικές επεμβάσεις και flagship projects, με βασικό άξονα την ίδια την εμπορευματοποίηση της γης και της κατοικίας. Η πλούσια και φανταχτερή́ πλευρά της πόλης αφορά την εξευγενισμένη μετατροπή της σε θέαμα με τα χαρακτηριστικά́ της επιφανειακής λάμψης. Η άλλη της πλευρά́ είναι πιο σκοτεινή: είναι αυτή της ανεργίας, των εκτοπισμών, της στεγαστικής κρίσης και του αποκλεισμού́ (Harvey, 2012).
Παράλληλα, αναδεικνύεται η οργανική σύνδεση της αστικοποίησης με τη διατάραξη της σχέσης ανθρώπου-φύσης, μια θεματική που κατέχει κεντρική θέση στην ανάλυση του βιβλίου. Οι πόλεις σήμερα είναι άμεσα συνδεδεμένες με την περιβαλλοντική και κλιματική κρίση και λόγω του τεράστιου περιβαλλοντικού αποτυπώματος που έχουν, αλλά και λόγω της μεγάλης ευαλωτότητας που έχουν στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Από τις πλημμύρες και την ξηρασία μέχρι τις αφόρητες θερμοκρασίες των αστικών θερμικών νησίδων. Στο σημείο αυτό αποκαλύπτεται το βαρύ τίμημα ενός σχεδιασμού που αδυνατεί να σεβαστεί τα ιδιαιτέρα φυσικά χαρακτηριστικά και τα μορφολογικά στοιχεία της κάθε περιοχής.
Πολεοδομικές Ουτοπίες και το Δικαίωμα στην Πόλη
Κλείνοντας, έχει σημασία να υπογραμμίσουμε ότι το βιβλίο δεν περιορίζεται σε μια ανατομία της πολυπλοκότητας και των κριτηρίων του πολεοδομικού σχεδιασμού που διαμορφώνουν το σύγχρονο αστικό τοπίο. Προχωρά ένα βήμα παραπέρα, αναδεικνύοντας τη δυνατότητα μιας εναλλακτικής οργάνωσης του χώρου. Μας καλεί να ανοίξουμε ορίζοντες προς νέες «Πολεοδομικές ουτοπίες» και να φανταστούμε ένα μέλλον διαφορετικό για τις πόλεις μας.
Η τελευταία ενότητα γεμάτη από χρώματα και δυνατές εικόνες μας επιτρέπει να σκεφτούμε μία διαφορετική αστική συνθήκη και να σκιαγραφήσουμε την πόλη των αναγκών και των ονείρων μας. Μας μεταφέρει στην καρδιά και την ουσία αυτού που ο Λεφέβρ διατύπωσε ως Δικαίωμα στην πόλη που δεν είναι άλλη από τη θεμελιώδη επιθυμία: εκδηλώσεις της είναι η στιγμή και το παιχνίδι, η κοινωνική συναναστροφή, η σεξουαλικότητα, οι σωματικές δραστηριότητες, η τέχνη και η γνώση (Lefebvre, 2007).
Μέσα από μία τέτοια θεώρηση επιτυγχάνεται και η επανάδειξη της πόλης ως έργου, έργου που θα παράγεται συλλογικά από τους κατοίκους της. Η πόλη-έργο είναι μια πόλη που επανασυλλέγει τις διασκορπισμένες διαφορές και συγκεράζει τις πολλαπλές χρήσεις του χώρου και του χρόνου. Ενεργοποιεί την επινοητικότητα της φαντασίας, μετατρέποντάς την σε κινητήριο, μετασχηματιστική δύναμη (Σταυρίδης, 2007).
Με πολύ εύστοχο τρόπο, το βιβλίο μάς επιτρέπει να προσεγγίσουμε μία τέτοια θεώρηση, όπου ουτοπία και πραγματικότητα συνυπάρχουν σε μια διαδικασία ξεδιπλώματος της ανθρώπινης χειραφέτησης. Εξάλλου, αν η ουτοπία εξεταστεί εμπειρικά, µπορούµε να βρούμε πολλές απαντήσεις. Αρκεί να μη φοβηθούμε να θέσουμε ερωτήματα:
Πως θα μπορούσε να είναι διαφορετική η καθηµερινή μας ζωή και ο ρυθµός της;
Πως θα μπορούσαμε να χτίσουμε πιο συλλογικές, κοινοκτημονικές, συνθήκες διαβίωσης στις σύγχρονες πολυκατοικίες;
Πως θα μπορούσαν οι πόλεις μας και οι γειτονιές μας να είναι πιο συμπεριληπτικές και συνυφασμένες με τη φύση;
Ποιοι είναι οι κοινωνικά ευδόκιµοι τόποι μέσα στη ζοφερή πραγματικότητα των αστικών κέντρων; Πώς θα μπορούσαμε να τους αναδείξουμε και να τους πολλαπλασιάσουμε;
Οι προβληματισμοί αυτοί παραμένουν ανοιχτοί και ολοζώντανοι στην κατακλείδα του βιβλίου. Οι δημιουργοί τούς θέτουν εμφατικά με τη δύναμη των λέξεων και των εικόνων, αποφεύγοντας ωστόσο συνειδητά τις εύκολες απαντήσεις. Οι όποιες διέξοδοι, εξάλλου, δεν μπορεί παρά να βρεθούν συλλογικά. Οι αλλαγές και οι μεταμορφώσεις χρειάζονται κόπο, μόχθο και συλλογική ανθρώπινη ευρηματικότητα. Μία τέτοια παραδοχή έρχεται να μας θυμίσει τις Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο, όπου η εύκολη αναζήτηση μίας «πόλης της Επαγγελίας» αναδεικνύεται μάταιη. Ο περιπλανώμενος Μάρκο Πόλο καταλήγει πως η κόλαση δεν αφορά το μέλλον, αλλά το παρόν, είναι ήδη εδώ και υπάρχουν δύο τρόποι για να μην υποφέρουμε: ο εύκολος και δημοφιλής είναι να αποδεχτούμε την κόλαση, να γίνουμε μέρος της και στο τέλος να μην την αναγνωρίζουμε καν. Ο δεύτερος δρόμος, πιο δύσκολος και επικίνδυνος, προϋποθέτει κόπο και μάθηση: χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ποιός και τι δεν είναι κόλαση μέσα στην κόλαση και να προσπαθήσουμε να δίνουμε διάρκεια και χώρο, ήδη από σήμερα, σε «ό,τι δεν είναι κόλαση» (Calvino, 2004).
Η σκιαγράφηση ρεαλιστικών ουτοπικών προσεγγίσεων για τις πόλεις μας προϋποθέτει πρώτα και κύρια την αναγνώριση της σημερινής κατάστασης. Απαιτεί να θυμόμαστε ότι η δυνατότητα μετασχηματισμού ενυπάρχει στο σήμερα, αρκεί να εστιάσουμε στην διάκριση και επομένως στην απομυθοποίηση των υπαρχουσών αντιφάσεων και να δώσουμε χώρο σε όλα αυτά που «δεν είναι κόλαση».
Βιβλιογραφία - Αναφορές
- Βουρεκάς, Κ. (2025). Πρόλογος στο: Κ. Πλεύρης, Μια πόλη γραφική: Εικονογραφώντας την πολεοδομία των οικισμών μας (Αspalax, Εικον., Ε. Παγκάλια, Επιμ.). Αθήνα: Οι Εκδόσεις του Αύριο.
- Calvino, I. (2004). Οι αόρατες πόλεις (Ε. Γ. Ασλανίδη, Μεταφρ.). Αθήνα: Καστανιώτης.
- Foster, J. B. (1999). Marx’s Theory of Metabolic Rift: Classical Foundations for Environmental Sociology. American Journal of Sociology, 105(2), 366-405. https://doi.org/10.1086/210315
- Harvey, D. (2012). Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution. London: Verso.
- Λεφέβρ, Α. (1976). Μαρξισμός και πόλη. Αθήνα: Οδυσσέας.
- Lefebvre, H. (1991). The Production of Space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Oxford: Blackwell.
- Lefebvre, H. (2007). Το δικαίωμα στην πόλη. Χώρος και πολιτική (Μ. Κουρουπού & Ι. Λεβέντη, Μεταφρ.). Αθήνα: Κουκκίδα.
- Λυκογιάννη Ρ. (2012) Εισήγηση στο πλαίσιο του 1ου κύκλου Σεμιναρίων Ριζοσπαστικής Γεωγραφίας, Ένας απολογισμός στο έργο του Henri Lefebvre
- Μπιτσάκης, Ε. (2013). Η ανθρώπινη φύση: Για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου. Αθήνα: Τόπος.
