Ένα διαφορετικό μοντέλο από της Disney
Το 2013 η ταινία Frozen της Disney χειροκροτήθηκε από πολλούς για το φεμινιστικό της μήνυμα. Στην ταινία αυτή η λύση του προβλήματος δεν έρχεται μέσα από τον πρίγκιπα/main love interest της πριγκίπισσας/πρωταγωνίστριας αλλά μέσα από τις ίδιες τις πρωταγωνίστριες και της αγάπης που έχουν η μία για την άλλη. Και ενώ για το studio της Disney ήταν όντως η πρώτη φορά που βλέπαμε μια στροφή στην κλασική αφήγηση της πριγκίπισσας που χρειάζεται έναν πρίγκιπα για να τη σώσει, ένα άλλο studio, στην άλλη άκρη του κόσμου χάραζε μια διαφορετική πορεία για πάνω από 20 χρόνια. Το Studio Ghibli, στη διεύθυνση του Hayaο Miyazaki, είχε βάλει προ πολλού αλλού το κέντρο της αφήγησής του.
Ο Hayao Miyazaki είναι γνωστός για το πλήθος ταινιών που έχει βγάλει με γυναίκες πρωταγωνίστριες. Βέβαια, αυτό που διαφοροποιεί τον Miyazaki και τον βάζει δεκαετίες μπροστά από τους υπόλοιπους filmmakers δεν είναι απλά η ποσότητα των πρωταγωνιστριών του. Και η Disney έχει ένα μεγάλο πλήθος από πριγκίπισσες, πολλές από τις οποίες μου ήταν ιδιαίτερα αγαπητές στα παιδικά μου χρόνια. Παρόλα αυτά, μεγαλώνοντας, αν και συνεχίζω να έχω μια ιδιαίτερη νοσταλγία για τις ταινίες της χρυσής εποχής της Disney, δε μπορώ να πω το ίδιο και για τις πριγκίπισσες της Disney. Αντιθέτως, η ταύτιση και η αγάπη που νιώθω για τις ηρωίδες του Miyazaki μεγαλώνει.
Ποια είναι όμως η μεγάλη αντίθεση που έχουν οι πρωταγωνίστριες των δύο studio αυτών? Ας ξεκινήσουμε από το απλό, το τι πρεσβεύουν οι πριγκίπισσες της Disney. Για να το πούμε απλά, είναι πανέμορφες, τραγουδάνε ωραία, ερωτεύονται, σώζονται και παντρεύονται. Ναι υπάρχουν παραλλαγές, υπάρχουν μικρές αποκλίσεις, αλλά το κεντρικό plot είναι αυτό. Κάποια στιγμή όμως, ξεκινάει να σε κουράζει αυτό. Κάποια στιγμή σκέφτεσαι “ναι καλό όλο αυτό αλλά μήπως υπάρχει και κάτι άλλο?“. Είχα την καλή τύχη, την περίοδο αυτή που άρχισα να αναρωτιέμαι αν υπάρχει κάτι άλλο εκεί έξω για μένα πέρα από ένα πρίγκιπα/γαμπρό να πετύχω τυχαία στην τηλεόραση το Princess Mononoke του Hayao Miyazaki. Μετά από αυτό, όποτε πηγαίναμε οικογενειακά εκδρομή σε κάποιο δάσος σκεφτόμουν σοβαρά να φύγω, να χαθώ στο δάσος για να με βρουν λύκοι και να γίνω και εγώ σαν την Mononoke (ευτυχώς δεν το έκανα).
Οικείοι γυναικείοι χαρακτήρες
O Miyazaki παίρνει την επιλογή να πλαισιώσει τις ταινίες του με ένα ποικιλόμορφο cast γυναικών, είτε αυτό είναι σε πρωταγωνιστικούς, ανταγωνιστικούς ή σε δεύτερους ρόλους. Οι γυναίκες αυτές προέρχονται από διαφορετικά ηλικιακά group, μπορεί να είναι ηλικιωμένες ή να έχουν μόλις μπει στην εφηβεία. Μπορεί να είναι γενναίες, φοβητσιάρες, δημιουργικές, ανεξάρτητες, χαριτωμένες, ευρηματικές, στοργικές. Έτσι στις ταινίες του Miyazaki βλέπουμε γυναίκες με τις οποίες θα μπορούμε να ταυτιστούμε εμείς, αλλά ταυτόχρονα βλέπουμε και γυναίκες τις οποίες μπορούμε να ταυτίσουμε με τις μητέρες μας, τις αδερφές μας ή τις φίλες μας. Στις ταινίες του Miyazaki, όπως και στην πραγματικότητα, οι γυναίκες δεν είναι φτιαγμένες από το ίδιο καλούπι, ούτε μια μοναδικότητα σε έναν κατά τα άλλα ανδροκρατούμενο κόσμο.
Στις ηρωίδες του Miyazaki συναντάμε ένα κράμα χαρακτηριστικών, που θέλει να μας δείξει ότι η θηλυκότητα δεν έχει μόνο ένα τρόπο έκφανσης, ούτε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά με τα οποία εκδηλώνεται. Στα δυτικά cartoons έχουμε συνηθίσει σε συγκεκριμένα μοτίβα, στο τι είναι επιτρεπτό ή τι περιμένουμε από μια γυναίκα και έναν άνδρα ήρωα. Τι θέλουν να πετύχουν και πως πρέπει να μοιάζουν. Στο έργο του Miyazaki όμως αυτοί οι διαχωρισμοί δεν είναι τόσο σαφείς.
Στην ταινία Princess Mononoke η Lady Eboshi, η ανταγωνίστρια της ταινίας, είναι μια μιλιταριστική φιγούρα αλλά ταυτόχρονα και ένας πολύ συμπονευτικός άνθρωπος, που παρέχει καταφύγιο σε άτομα που η κοινωνία έχει εξορίσει στο περιθώριο. Για την Lady Eboshi ο πόλεμος δεν είναι δουλειά των άνδρων, όπως μας δείχνει όταν δίνει όπλα στις σεξεργάτριες για να προστατεύσουν την πόλη τους.
Στην κλιμάκωση της ταινίας ο νεαρός πολεμιστής Ashitaka αγκαλιάζει την San, την ηρεμεί και της ζητάει να πολεμήσουν για να σώσουν τον κόσμο αντί να τον καταστρέψουν, μαζί. Τόσο η San, όσο και η Lady Eboshi, έχουν τον χώρο να είναι άγριες ή βίαιες, να πολεμάνε, ενώ ο Ashitaka να είναι ευγενικός και ήρεμος. Η επίλυση της κεντρικής σύγκρουσης της ταινίας γίνεται μέσα από την αντιστροφή των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων, και μας δείχνει πως η αγάπη και η ειρήνη δεν πρέπει να περιορίζεται από αυτούς αντιθέτως να τους υπερβαίνουν. Για τον Miyazaki όπως και η θηλυκότητα, έτσι και η αρρενοπώτητα δεν έχει μόνο ένα τρόπο έκφανσης.
Ο έρωτας όχι σαν αυτοσκοπός
Στα ίδια πλαίσια είναι και η προσέγγιση του Miyazaki για τον έρωτα. Αν και υπάρχει στις ταινίες του, ο έρωτας δεν είναι πότε ο αυτοσκοπός ή η κεντρική επιδίωξη για τις ηρωίδες του. Ο έρωτας δεν υπάρχει για να οδηγεί την πλοκή αλλά ούτε για να λειτουργήσει ως αδυναμία για τις ηρωίδες του. Ο ίδιος μάλιστα έχει εναντιωθεί στο trope που λέει ότι επειδή ένας άντρας και μία γυναίκα βρίσκονται στην ίδια ταινία πρέπει να αναπτυχθεί ένα ρομάντζο μεταξύ τους. Αντιθέτως επιλέγει να χτίζει σχέσεις αλληλοσεβασμού και κατανόησης ανάμεσα στους ήρωες του. Το Nausicaä of the Valley of the Wind είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου ο Miyazaki εναντιώνεται στη ιδέα ότι ο έρωτας είναι η λύση του προβλήματος για τις ηρωίδες, και ότι οι ίδιες πρέπει να περιμένουν κάποιον να έρθει να τις σώσει.
Αναρωτιέμαι συχνά ποιος είναι ο λόγος που οι ηρωίδες του Hayao Miyazaki με έκαναν τόσο πολύ να ταυτιστώ μαζί τους και με ακολούθησαν στην ενηλικίωση. Και για εμένα η απάντηση δεν βρίσκεται ούτε στη Nausicaä, ούτε στην San, αλλά στην Satsuki, την μεγαλύτερη αδερφή από τις δύο αδερφές στην ταινία My Neighbor Totoro. Όταν η μητέρα των δυο κοριτσιών αρρωσταίνει, η Satsuki αναλαμβάνει τον ρόλο να μεγαλώσει και να φροντίσει την μικρότερη αδερφή της. Και πλάι σε αυτές τις στιγμές της απότομης, αναγκαστικής ενηλικίωσης, που πολλές φορές βιώνουν τα μεγαλύτερα παιδιά μιας οικογένειας – ιδιαίτερα τα κορίτσια, έχουμε τον κόσμο των πνευμάτων του δάσους. Ο Miyazaki κατάφερε να αποτυπώσει στις ταινίες του τα προβλήματα και τους περιορισμούς που βιώνουν οι γυναίκες στο σήμερα, την πολυπλοκότητα του να είσαι γυναίκα ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί όμορφους, φανταστικούς κόσμους έξω από την πραγματικότητα.
Επιλογικά
Η εξωπραγματική, αλλά και καθημερινή, δύναμη που δείχνουν οι ηρωίδες του σε γεμίζουν με μια αίσθηση ελπίδας και εκεί νομίζω βρίσκεται και η πραγματική ομορφιά των ταινιών του Miyazaki. Ότι ακόμα και σε έναν κόσμο με μάγισσες, πριγκίπισσες, πνεύματα του δάσους, κοπέλες που μεγαλώνουν με λύκους μπορείς να βρεις εσένα.
