Ένα κόμικ βασισμένο στην αληθινή ιστορία μίας οικογένειας Βόσνιων που βίωσαν τον τρόμο και τις κακουχίες του πολέμου, απ’ τον οποίο προσπάθησαν να διαφύγουν με κάθε τρόπο. Η ιστορία εντάσσεται στα πρώτα χρόνια του Γιουγκοσλαβικού Εμφυλίου, ο οποίος διεξήχθη καθ’ όλη τη δεκαετία του 1990 και κατέληξε στη στρατιωτική επέμβαση του ΝΑΤΟ το 1999 με τον βομβαρδισμό της Σερβίας.
Πρωταγωνιστής είναι ο Έρβιν, ένας δημιουργός κόμικ, ο οποίος έχει εγκλωβιστεί με την οικογένειά του στο Σαράγεβο το 1992 οπότε ξεκίνησε μία μεγάλης έντασης επίθεση στην πόλη απ’ τον αντίπαλο σερβικό στρατό. Εκείνος επικοινωνεί με τον φίλο του Joe -δημιουργό του κόμικ- μέσω φαξ, προκειμένου να του μεταφέρει τα νέα του και να τον ενημερώνει για τις εξελίξεις στο μέτωπο του Εμφυλίου. Αυτά τα φαξ θα γίνουν τελικά η πρώτη ύλη δημιουργίας του κόμικ, το οποίο εντάσσεται στην κατηγορία των δημοσιογραφικών comics, στην οποία ξεχωρίζουν τα comics του Joe Sacco (Παλαιστίνη, The Fixer). Ο Joe Kubert ουσιαστικά εικονογραφεί την ιστορία του Έρβιν, έτσι όπως τη διηγείται ο ίδιος από ημέρα σε ημέρα -σαν ένα ημερολόγιο πολέμου– μέσω των φαξ που στέλνει στους φίλους του για να τους ενημερώσει για την κατάσταση της οικογένειάς του και για να ζητήσει τη βοήθειά τους. Επιπλέον, προκειμένου να αποδώσει με ρεαλισμό και πιστότητα το τοπίο του πολέμου, ο Έρβιν έστειλε στον Kubert τέσσερις κούτες με φωτογραφίες τραβηγμένες από τον πόλεμο της Βοσνίας απ’ την κάμερα ενός φωτογράφου, του Καρίμ Ζάιμοβιτς, ο οποίος σκοτώθηκε το 1995 από μία χειροβομβίδα που τον χτύπησε ενώ περπατούσε στο Σαράγεβο. Το comic είναι αφιερωμένο στη μνήμη του Ζάιμοβιτς, ο οποίος σκοτώθηκε μόλις 25 ετών.
Το comic του Kubert είναι ένα βαθιά αντιπολεμικό κόμικ. Κεντρικός άξονας της ιστορίας είναι η απεγνωσμένη προσπάθεια της οικογένειας του Έρβιν να επιβιώσει απ’ την αιματοχυσία και να καταφέρει να διαφύγει απ’ το Σαράγεβο που δέχεται επίθεση για μήνες. Είναι εγκλωβισμένοι στο Σαράγεβο, την πόλη όπου άλλοτε κατοικούσαν ειρηνικά, όμως πλέον πρόκειται για μία πόλη ερειπωμένη που σε τίποτα δεν θυμίζει το πρόσφατο παρελθόν. Έχοντας χάσει τα πάντα (σπίτι, στούντιο, αντικείμενα αξίας, αναμνηστικές φωτογραφίες) το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να ζήσουν αυτοί και τα παιδιά τους και να μπορέσουν να αποδράσουν απ’ το πεδίο του πολέμου. Με τα λόγια του Έρβιν:
«Η κατάσταση είναι χειρότερη απ’ ότι αν βρισκόμασταν στη χειρότερη κόλαση».
Αν δεν βασιζόταν σε αληθινά γεγονότα θα ήταν υπόδειγμα ενός αγωνιώδους θρίλερ επιβίωσης μίας οικογένειας αμάχων σε συνθήκες ολοκληρωτικού πολέμου. Όμως όπως σημειώνει ο δημιουργός του «αν νιώσετε, διαβάζοντας αυτή την ιστορία, πως είναι παρατραβηγμένη, υπερβολική για να ‘ναι αληθινή, θα κατανοήσω απολύτως αυτή σας την αντίδραση. Διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας τα φάξ του Έρβιν (που ήταν εκατοντάδες), το ίδιο ένιωσα και ‘γω. Εντούτοις αυτή η ιστορία είναι αληθινή». Μάλιστα προκειμένου να μην ξεχνά ο αναγνώστης ότι πρόκειται για αφήγηση πραγματικών γεγονότων, ο Kubert σε κάθε κεφάλαιο παραθέτει αυτούσια πολλά από τα φαξ που αντάλλαζε ο Έρβιν καθ’ όλη τη διάρκεια της τραγικής παραμονής του στο Σαράγεβο. Βέβαια, ακόμα κι ο πιο αντικειμενικός παρατηρητής δεν θα μπορούσε να αποφύγει στην αφήγησή του υποκειμενικές ερμηνείες. Έτσι κι εδώ ο Kubert ήδη απ’ την αρχή μας προϊδεάζει ότι κάποια απ’ τα στοιχεία του comic είναι μυθοπλαστικά, είτε γιατί υπήρχε κάποιο κενό στην αφήγηση του Έρβιν, είτε με σκοπό να συγχωνευθούν στιγμές της πραγματικής ιστορίας χάριν της αφηγηματικής ροής.
Πάντως, παρά την δεδομένη ιστορική αξία της προσωπικής μαρτυρίας του Έρβιν, το Φαξ από το Σαράγεβο δεν μπορεί να διαβαστεί ως μία ολοκληρωμένη ιστορική αφήγηση για τον Εμφύλιο της Γιουγκοσλαβίας, παρά μόνο ως μία ιστορική μαρτυρία, ένα τεκμήριο με εγγενείς περιορισμούς σε σύγκριση με μία ολοκληρωμένη ιστορική έρευνα. Ο γιουγκοσλαβικός εμφύλιος είναι ένα πολύπλοκο ιστορικό κεφάλαιο της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Είναι έντονα ιδεολογικά φορτισμένος, ως αποτέλεσμα της έξαρσης των εθνικισμών στα Βαλκάνια, της κατάρρευσης του «υπαρκτού» σοσιαλισμού και τελικώς της ιδεολογικής αντιπαράθεσης καπιταλισμού – «υπαρκτού» σοσιαλισμού, η οποία δημιούργησε αποσχιστικές τάσεις και έτσι προκάλεσε τον πολυετή αιματηρό εμφύλιο.
Προκειμένου να έχει ο αναγνώστης μία σφαιρικότερη εικόνα για τις σημαντικότερες πτυχές αυτού του εμφυλίου πολέμου, μεταξύ άλλων βιβλίων και ταινιών (όπως το Underground του Κουστορίτσα), αξίζει να διαβάσει παράλληλα το comic Χαιρετίσματα από τη Σερβία του Αλεξάντρ Ζόγκραφ, που μεταφέρει σε κόμικ μία παρόμοια ιστορική μαρτυρία από την άλλη πλευρά, από τη Σερβία που ο λαός της ζει βαθιά οικονομική κρίση καθ’ όλη τη δεκαετία του 1990 και τελικά βομβαρδίζεται από τα πολεμικά αεροσκάφη του ΝΑΤΟ το 1999 με το πρόσχημα της «ανθρωπιστικής επέμβασης». Ο Ζόγκραφ ασκεί κι αυτός σφοδρή κριτική στην διακυβέρνηση Μιλόσεβιτς, όμως αντιλαμβάνεται βαθύτερα το πρόβλημα της ανάδυσης του εθνικισμού ενώ αποκαλύπτει τις συνέπειες της ιμπεριαλιστικής επέμβασης των ΗΠΑ – ΝΑΤΟ για τον άμαχο πληθυσμό της Σερβίας. Αντιθέτως, το comic του Kubert υιοθετεί μία επιδερμική πολιτική ανάλυση με μανιχαϊστικά σχήματα. Παρά το φιλειρηνικό του χαρακτήρα το comic, δημοσιευμένο για πρώτη φορά το 1996 από την Dark Horse, δεν χάνει την ευκαιρία να κάνει συχνές εκκλήσεις στις ΗΠΑ και την υπόλοιπη Δύση να οργανώσουν μία «ανθρωπιστική επέμβαση» στην περιοχή, όπως κι έγινε τελικά τρία χρόνια αργότερα με τον βομβαρδισμό του ΝΑΤΟ. Γι’ αυτό το λόγο, χωρίς να μειώνεται η αξία της προσωπικής ιστορικής μαρυρίας του Έρβιν και της οικογένειάς του, ο αναγνώστης πρέπει να διατηρήσει μία κριτική ματιά διαβάζοντας την τραγική ιστορία του Φαξ από το Σαράγεβο.
