Έχει νόημα να παράγουμε και να καταναλώνουμε τέχνη σε καιρούς κλιματικής κρίσης και γενοκτονίας;
Το Digger έχει απαντήσεις ή νομίζει πως έχει. Το Digger είναι έξυπνο, πολύ έξυπνο και θέλει από το πρώτο τέταρτο να το πει στον θεατή. Το ξεκαθαρίζει: «σου δείχνω μια καρικατούρα για την πραγματικότητα που ζούμε αλλά δεν είμαι μόνο αυτό». Είναι μια ταινία για ένα θεατρικό που βασίζεται σε κάτι που πραγματικά συνέβη σε ένα post-apocalyptic μέλλον. Είναι μια πολιτική ταινία για το αδιέξοδο των πολιτικών ταινιών, είναι μια ταινία για την κλιματική αλλαγή, τον ναρκισσισμό των δισεκατομμυριούχων, τον ακατάσχετο μιλιταρισμό των ΗΠΑ, την απόλυτη αδυναμία και απαξίωση των επιστημόνων, τα αδιέξοδα της κοινωνίας του θεάματος, όλα αυτά μαζί σε ένα. Το κάνει κάποιες στιγμές με πάθος χάρη στην τρομερή ερμηνεία του Tom Cruise αλλά κατά βάση το κάνει αποστασιοποιημένα (εξάλλου είναι ένα θεατρικό μέσα σε μια ταινία… ή μήπως το ανάποδο; Μπερδεύτηκα). Πάνω από όλα όμως, το Digger είναι ΕΞΥΠΝΟ και ΒΑΘΥ και εσύ φίλε θεατή, που δεν πας να το δεις αν κρίνουμε από τα εισιτήρια, είσαι χαζός. Κάτσε όμως ήσυχα και θα στα εξηγήσει ο Iñárritu.
Μέσα στα άπειρα θέματα που (νομίζει ότι) πιάνει το Digger βγάζει μια μεγάλη απαισιοδοξία για την ικανότητα της τέχνης να επιδράσει στην εποχή μας. Ο πρωταγωνιστής σε κάποια φάση αγανακτεί με το πόσο απλοϊκά εμφανίζονται όλα (μα είναι αλήθεια τελικά, τρομερό τουίστ), ενώ ο μονόλογός του στο κάτι σαν ευρωκοινοβούλιο δοκιμάζει μια νέα τεχνική προπαγάνδας που βασίζεται στην ωμή αλήθεια. «Ναι, όλα όσα λένε οι επιστήμονες ισχύουν, ναι οι εξορύξεις αποσταθεροποίησαν το περιβάλλον, ναι η εταιρεία μου κρύβει στοιχεία εδώ και χρόνια, ναι θα πεθάνουν εκατομμύρια άνθρωποι λόγω της απληστίας μου αλλά και λόγω της δικής σας εμμονής με ανέσεις και έναν μη βιώσιμο τρόπο ζωής». Η στρατηγική του δισεκατομμυριούχου Digger είναι να αναισθητοποιήσει το κοινό που τον βλέπει μετά από μια τεράστια καταστροφή που προκάλεσε η εταιρεία του. Συγχρόνως, είναι μάλλον ο τρόπος του Iñárritu να ασκήσει κριτική στις καλές προθέσεις σκηνοθετών που την τελευταία δεκαετία προσπαθούν με μάλλον απλοϊκό και ωμό (on the nose θα έλεγε κανείς) τρόπο να στηλιτεύσουν τα πολλαπλά αδιέξοδα της εποχής μας. Δύσκολα θα βρει κανείς πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού από το Don’t Look Up .
Αν το Digger έμενε σε αυτό το θέμα, αν εξέφραζε μια ειλικρινή ανησυχία για αυτό το θέμα, θα κέρδιζε τον σεβασμό μου και τελικά θα ήταν μια ταινία με ψυχή (το ακριβώς αντίθετο από αυτό που είναι τελικά, δηλαδή). Η ανησυχία και το αίσθημα αδιεξόδου έχουν βάση. Μπροστά στην ωμότητα της εξουσίας, μια «ωμή τέχνη» (μια παραλλαγή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού ίσως), τι ακριβώς προσφέρει; Τι θα σήμαινε να «ευαισθητοποιείς το κοινό» σήμερα; Λες και το πρόβλημα είναι η έλλειψη γνώσης για όσα συμβαίνουν και όχι η αίσθηση ανημπόριας, παραίτησης, η εξατομίκευση, ο κυνισμός και πολλά ακόμα που θα μπορούσαμε να απαριθμούμε μέχρι αύριο.
Όμως, το Digger είναι τελικά κομμάτι του προβλήματος και αυτό είναι εύκολα κατανοητό αν το αντιπαραβάλλουμε με το Dr. Strangelove (Σος Πεντάγωνο καλεί Μόσχα), μια κλασική παρωδία που πολλοί αντιπαραβάλλουν με το Digger. Συγγνώμη αλλά αυτή η σύγκριση το μόνο που καταφέρνει είναι να δείχνει πόσο κούφιο είναι το έργο του Ινιαρίτου. Στο Dr. Strangelove, o Κιούμπρικ θέλει, μέσα από το σχήμα της υπερβολής, να δείξει ότι η ψυχροπολεμική λογική είναι συγχρόνως γελοία και καταστροφική. Η παρωδία τελικά παίρνει στα σοβαρά τον εαυτό της, δεν καταφεύγει σε ένα άθροισμα πανάκριβων τρικ που σχετικοποιούν τα πάντα για να καταλήξουν σε ένα φθηνό σχόλιο για την κλιματική κατάρρευση που θα έρθει πακέτο με τον κρατικό αυταρχισμό
Το έγκλημα του Digger τελικά είναι ο κυνισμός του. Μια άλλη σύγκριση που βοηθάει σε αυτό είναι το Bojack Horseman, σειρά που, αδίκως, θα μείνει στην ιστορία ως ένα έργο κυνικό και νιχιλιστικό. Σε μια εκδήλωση που κάναμε ως Smassing Culture πριν χρόνια ακριβώς για το θέμα του νιχιλισμού στην ποπ κουλτούρα, ένας ομιλητής είπε ότι o Bojack είναι απαισιόδοξος (μπορεί να τον είπε και σκατόψυχο, δεν θυμάμαι) αλλά δεν είναι μηδενιστής ούτε κυνικός. Μέσα από το μαύρο χιούμορ της, η σειράς ψάχνει έναν δρόμο προς το «νόημα» που όμως δεν θα βρεθεί εκεί που το ψάχνει ο πρωταγωνιστής. Το φινάλε του Bojack είναι ένας ύμνος στην αξία της ζωής (και της τέχνης) μαζί βέβαια με την επώδυνη συνειδητοποίηση πως το να βρεις ΤΟ ΝΟΗΜΑ δεν θα σε κάνει κατ’ ανάγκη πιο ευτυχισμένο ούτε θα σε εξιλεώσει για όλα τα λάθη του παρελθόντος. Το Bojack φλερτάρει με τον νιχιλισμό για να καταλήξει στο αντίθετο του. Από την άλλη, το Digger υποδύεται τη ΒΑΘΥΣΤΟΧΑΣΤΗ ταινία αλλά από μέσα είναι κούφια, αν την κουνήσεις λίγο, δεν ακούς τίποτα, αν την ξύσεις, δεν θα βρεις κάτι.
Για να γυρίσω πολύ πρόχειρα στο αρχικό ερώτημα, η τέχνη πάντα θα έχει νόημα και ιδίως σε άγριους καιρούς σαν τους σημερινούς. Όχι ως μηχανισμός προπαγάνδας και ντεμέκ ευαισθητοποίησης αλλά μέσα από τη διαδικασία της μετουσίωσης που αναδεικνύει τις αντιφάσεις και τα αδιέξοδα μας. Η τέχνη δεν χρειάζεται να δίνει λύσεις ούτε να έχει αυταπάτες κάποιας υπερβατικής ισχύος ή αλλαγής του κόσμου — εξάλλου τις κρίσιμες στιγμές, άλλοι παράγοντες κρίνουν την έκβαση και η τέχνη έρχεται εκ των υστέρων να αντλήσει έμπνευση από αυτή τη συλλογική εμπειρία. Η ροπή του Χόλυγουντ τα τελευταία χρόνια σε έναν πολύ απλοϊκό ρεαλισμό αναδεικνύει περισσότερο τα αδιέξοδα αυτού του μηχανισμού παρά τα όρια της τέχνη. Επιπλέον, είναι προφανές ότι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος είναι τα «κουτιά μέσα σε κουτιά μέσα σε κουτιά» του Iñárritu και ο στυλιζαρισμένος κυνισμός. Σε κάθε περίπτωση, η τέχνη έχει πάντα νόημα και ακόμα περισσότερο σε οριακούς καιρούς σαν τους δικούς μας. Ταινίες σαν το Digger, δεν έχουν.
