Είναι γνωστό πως πολλά από τα κλασσικά παραμύθια που μετέφερε ο Walt Disney στον κινηματογράφο, στην αυθεντική τους μορφή ήταν πολύ πιο σκοτεινά. Τρομακτικές και συχνά σκληρές αφηγήσεις απέκτησαν έναν πολύ πιο ανάλαφρο και οικογενειακό τόνο στο κινηματογραφικό σύμπαν της Disney, το οποίο μεγάλωσε αρκετές γενιές από τη δεκαετία του 1930 κι έπειτα. Ίσως το πιο κλασσικό παράδειγμα να αποτελεί η Χιονάτη, της οποίας η αυθεντική ιστορία των αδελφών Γκριμ θυμίζει περισσότερο θρίλερ παρά παιδικό ανάγνωσμα.
Ειδικά στον κινηματογράφο συχνά έχουν γίνει προσπάθειες επαναφήγησης των κλασσικών παραμυθιών μέσα από διασκευές που στοχεύουν να προσεγγίσουν περισσότερο την αυθεντική τους μορφή. Η ταινία «Οι Αδελφοί Γκριμ», για παράδειγμα, συστήνοντάς μας τους ίδιους τους δημιουργούς κάποιων απ’ τα εμβληματικότερα παραμύθια της παιδικής μας ηλικίας, επιχείρησε μία επανοικειοποίηση του αυθεντικού τους έργου, ενώ ταινίες όπως το «Gretel & Hansel» (2020) προσπαθούν να επαναφέρουν την αφήγηση στις folk horror ρίζες της.
Με την ίδια φιλοδοξία της επαναπλαισίωσης των κλασσικών παραμυθιών, ο Γάλλος εικονογράφος Benjamin Lacombe έχει δημιουργήσει την αξιοπρόσεκτη σειρά «Les Classiques illustrés» στο νεανικό τμήμα των γαλλικών εκδόσεων Albin Michel, η οποία αποτελείται από πολυτελείς σκληρόδετους τόμους και με εξαιρετική φροντίδα μεταφράζουν στα ελληνικά οι εκδόσεις Κόκκινη Κλωστή Δεμένη. Ήδη έχουν κυκλοφορήσει τίτλοι όπως «Το Κοριτσάκι με τα Σπίρτα», «Το Βιβλίο της Ζούγκλας», «ο Μάγος του Οζ» και άλλοι πολλοί, στους οποίους έχουν συμβάλλει πολλοί αξιόλογοι δημιουργοί, πάντοτε υπό την διεύθυνση και την εικαστική επιμέλεια του Lacombe.
Η νεότερη κυκλοφορία της σειράς είναι η «Πεντάμορφη και το Τέρας», ένα από εκείνα τα παραμύθια που γνωρίσαμε οι περισσότεροι από την εκδοχή της Disney. H εκδοχή των συντελεστών του βιβλίου, της Cécile Roumiguière (διασκευή σεναρίου) και του Benjamin Lacombe (εικονογράφηση), χωρίς να παραγνωρίζει την αξία της κινηματογραφικής διασκευής της Disney (αλλά και του Jean Cocteau), επιχειρεί να ανατρέξει στις ρίζες του παραμυθιού, εστιάζοντας στην αρχική ιδέα της ανάδειξης της αξίας της διαφορετικότητας.
Έχει ενδιαφέρον μάλιστα, ότι, σε αντίθεση με τις γερμανικές ρίζες των παραμυθιών της εργογραφίας των αδελφών Γκρίμ, η Πεντάμορφη και το Τέρας έχει γαλλική προέλευση, καθώς το παραμύθι είχε δύο σημαντικούς συγγραφικούς σταθμούς: την πρώτη πιο ενήλικη εκδοχή της Γκαμπριέλ – Σουζάν ντε Βιλνέβ του 1740 και αργότερα την πιο παιδική μορφή της Ζαν-Μαρί Λεπρένς ντε Μπομόν του 1756. Σε αυτές τις δύο εκδοχές ανέτρεξαν, κυρίως, οι δύο Γάλλοι συντελεστές της νέας έκδοσης προκειμένου να καταλήξουν στη δική τους προσέγγιση του κλασσικού έργου.
Σημαντική πηγή έμπνευσής τους, αποτέλεσε επίσης και πίνακας του 16ου αιώνα, ένας το «Πορτραίτο της Αντονιέττα Γκονσάλες» της Ιταλίδας ζωγράφου Λαβίνια Φοντάνα, το οποίο αναπαριστά τη μορφή ενός παιδιού που έμοιαζε με ζώο λόγω της ακραίας τριχοφυΐας του. Το «άγριο» αυτό παιδί προσφέρθηκε στον βασιλιά Ερρίκο Β’ της Γαλλίας και εκείνος και οι απόγονοί του το αντιμετώπισαν ως «Τέρας». Μάλιστα, ο πίνακας αυτός της Φοντάνα κοσμούσε το δωμάτιο της Αικατερίνης των Μεδίκων, το οποίο επισκέφτηκε η Roumiguière και σχολιάζει σε κείμενό της που περιλαμβάνεται στα παραρτήματα της έκδοσης: «Τότε την είδα. Επιτέλους. Βύθισα το βλέμμα μου στο βλέμμα της Αντονιέττα και αναρωτήθηκα τι σκεφτόταν για όλους εκείνους τους ανθρώπους που την επιδείκνυαν χωρίς να βλέπουν αυτό που πραγματικά ήταν. Η Αντονιέττα ήταν παιδί. Ένας άνθρωπος που το μόνο που ήθελε ήταν να ζήσει ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους. Της αφιερώνω αυτό το κείμενο με απέραντη τρυφερότητα».
Όμως, το βιβλίο αυτό δεν θα ήταν σε καμία περίπτωση το ίδιο χωρίς την εικονογράφηση του Lacombe, ο οποίος με μαεστρία αποτυπώνει την σκοτεινή, σχεδόν κλειστοφοβική, ατμόσφαιρα του χώρου εντός του οποίου αναπτύσσεται ο ρομαντικός δεσμός μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών. Δίνοντας έμφαση στην αντίθεση των φωτοσκιάσεων και στην εκφραστικότητα των ματιών, η εικονογράφηση του βιβλίου αναδεικνύει υποδειγματικά την αντίφαση του εσωτερικού κόσμου και της εξωτερικής εμφάνισης του Τέρατος. Παράλληλα, τα εκθαμβωτικά πορτραίτα της Πεντάμορφης δεν αναδεικνύουν μόνο την όμορφη εξωτερική της εμφάνιση, αλλά και τις αρετές του χαρακτήρα της. Εξάλλου, ο δυναμικός χαρακτήρας της ηρωίδας είναι ένα απ’ τα σύγχρονα στοιχεία της αφήγησης του βιβλίου. Επίσης, συχνά η Πεντάμορφη αναπαρίσταται μαζί με αντικείμενα, είτε με κάποιο βιβλίο, είτε με ένα λουλούδι κ.ο.κ., στοιχείο που έχει σημασία, καθώς τα αντικείμενα στην εικονογράφηση του Lacombe και ειδικά τα στοιχεία της φύσης (τα ρόδα, τα αγκάθια κ.λ.π.) δεν είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία, αλλά κατά κανόνα εμπεριέχουν συμβολισμούς κρίσιμους για την ερμηνεία της ιστορίας.
Αντί επιλόγου, αξίζει να σκεφτούμε γύρω από την μέθοδο της επανερμηνείας του κλασσικού έργου, όπως αυτή προκύπτει μέσα από την χρήση των εννοιών από τους ίδιους τους συντελεστές. Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, κεντρικός άξονας του παραμυθιού, στον οποίον έμειναν πιστοί, είναι η έννοια της διαφορετικότητας και η ανάδειξη της σημασίας της. Σε μία χώρα όπως η Γαλλία, στην οποία εδώ και χρόνια είναι ορατή η απειλή της ανάληψης της εξουσίας από το κόμμα της Λε Πεν (αν όχι από την ίδια μετά το σκάνδαλο με τα ευρωπαϊκά κονδύλια), η έμφαση στην αξία της διαφορετικότητας μοιάζει κάθε άλλο παρά αυτονόητη. Όμως, πέραν της έννοιας της διαφορετικότητας, από τον πρόλογο της Roumiguière εντοπίζουμε ότι ως σεναριογράφος εστίασε στο έργο της και σε μία άλλη έννοια, εκείνη της αποδοχής, καθώς σύμφωνα με την ίδια: «Ναι, το Τέρας είναι τέρας και η Πεντάμορφη πεντάμορφη, όμως τελικά καταφέρνουν να ξεπεράσουν τους εαυτούς τους, να σεβαστούν και ν’ αποδεχτούν ο ένας τον άλλον. Δεν θα ήταν υπέροχο αυτό το μήνυμα και για την εποχή μας;». Φυσικά η έννοια αυτή δεν θα μπορούσε να υπάρχει ούτε σαν ακραία σκέψη στις συγγραφείς του 18ου αιώνα. Αυτή δεν είναι εξάλλου και η αξία κάθε διασκευής, δηλαδή η αναπλαισίωση των έργων με τις ιδέες και τις αξίες του κάθε δημιουργού και της εποχής του; Το σχόλιο αυτό μπορεί να φανεί χρήσιμο ιδίως σε συζητήσεις σχετικά με τα όρια των διασκευών, όπως αυτή που μαίνεται το τελευταίο διάστημα γύρω από την «Οδύσσεια» του Νόλαν, καθώς κανένα κείμενο δεν είναι ιερό και σε καμία ιδέα και σε καμία ιστορία δεν αξίζει να εγκλωβιστεί αιώνια στα όρια της εποχής της.
