Αρκετό καιρό μετά τον χαμό που έγινε περί casting, ιστορικότητας και ακροδεξιάς/ρατσιστικής ψέκας, ερχόμαστε κι εμείς να κάνουμε μια ανασκόπηση της άποψής μας για την ταινία του καλοκαιριού, και γενικότερα μία από τις ταινίες της χρονιάς, ίσως την καλύτερη βασικά, τουλάχιστον μέχρι να βγει το Dune 3.
Γιατί ναι, μπορεί το θεωρητικό/αξιακό πλαίσιο του Christopher Nolan (Oppenheimer, Dunkirk) να διαφέρει άρδην από το δικό μας, αυτό όμως δε σημαίνει ότι μπορούμε να αγνοήσουμε το γεγονός ότι η φιλμική του γλώσσα στην Οδύσσεια βρίσκει την πληρέστερη και πιο πλούσια μορφή της, κι ας μην είναι καν η πιο όμορφη οπτικά ταινία του. Ο Nolan, σε κάθε πλάνο της Οδύσσειας σε ταξιδεύει, σε παρασύρει στο ταξίδι (ενός) ήρωα, ενώ παράλληλα επιτυγχάνει να διαχύσει το συναισθηματικό υπόβαθρο της ιστορίας σε όλη της τη διάρκεια. Τα (πολλά) λεπτά της ταινίας είναι γεμάτα τόσο από τα καθαρά ομηρικά στοιχεία, όπως ο νόστος, οι θείοι νόμοι, η ύβρις και η νέμεσις, όσο και από τα αμιγώς σύγχρονα, νολανικά, όπως οι τύψεις για την κατάρρευση του κοινού κώδικα αξιών, ο φόβος της επικείμενης πολιτισμικής κατάρρευσης και η σκιά της βίας που θα την ακολουθήσει.
Ο Nolan ως αστός κινηματογραφιστής
Αυτός άλλωστε είναι και ο πυρήνας του κινηματογράφου του Nolan, ο οποίος είναι έντονα αστικός, ταξικός και γενικά πολιτικός. Ο Οδυσσέας του Nolan, ένας σύγχρονος ήρωας σε ένα αρχαίο σκηνικό, είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, εγκληματίας πολέμου. Ο Δούρειος Ίππος κατέστρεψε κάτι πολύ περισσότερο από την Τροία: γκρέμισε την εμπιστοσύνη στα λόγια των συνανθρώπων μας, το κοινό πλαίσιο εμπιστοσύνης και, βασικότερο, επικοινωνίας.
Πριν, ένα δώρο στους θεούς ήταν κάτι γενικά σεβαστό από όλους. Τώρα είναι ίσως καταστροφή. Πριν, η φιλοξενία ήταν νόμος του Δία. Τώρα είναι βάρος και ίσως και κίνδυνος. Μια παρόμοια προβληματική βλέπουμε και στην προηγούμενη ταινία του, το Oppenheimer, όμως εκεί οι συνθήκες της βιογραφίας ήταν κάπως περιοριστικές, ενώ ο μύθος προσέφερε ένα πιο χαλαρό πλαίσιο για να θέσει ο ίδιος το κέντρο βάρους που ήθελε.
Ωστόσο, όταν τελικά ο Οδυσσέας εξομολογείται τις πράξεις του, αποδεικνύεται ότι οι παλιές συνήθειες δύσκολα ξεχνιούνται. Αμέσως διαπράττεται ένα ακόμα έγκλημα, αμέσως ξεκινά για μία ακόμα κατάκτηση, προς τα δυτικά, επιβραβευμένος και θεραπευμένος. Και ως θεατές νιώθουμε ότι αυτό κερδήθηκε, γιατί πράγματι έγινε έτσι.
Ο Οδυσσέας πέρασε, ως εγκληματίας πολέμου, μια απαίσια δοκιμασία, εξαγνίστηκε από τις ίδιες του τις τύψεις και, τώρα που τις ξεπέρασε… μπορεί να συνεχίσει να κατακτά περιοχές πιο δυτικά, να καταπατά νόμους, ανθρώπινους και θεϊκούς, σε άλλες περιοχές, μακριά από την πολιτισμική κατάρρευση που έρχεται.
Αυτή η μεταπήδηση της θεραπείας και της αλληλεγγύης είναι πολύ ταιριαστή στον Nolan. Ο ήρωάς του αξίζει να κάνει αυτές τις πράξεις, γιατί θα τις πράξει καλύτερα τώρα· έχει βιώσει το τίμημά τους, επομένως δικαιούται να τις (ξανά)κάνει.
Η οπτική ενός κόσμου που καταρρέει
Ο Nolan γέμισε τον ελλαδικό χώρο με μυστήριο, κίνδυνο, επιμάγευση, αλλά ταυτόχρονα και με ρεαλισμό, μουντάδα και μια αίσθηση κλειστοφοβίας. Τόσο το πολιτικό κλίμα της Ιθάκης, με τις διαφιλονικίες για τον θρόνο και τη ληστοκρατία των μνηστήρων, όσο και γενικότερα ο φόβος για την έλευση «των ανθρώπων της θάλασσας», δηλώνουν την αποσάθρωση του αρχαίου κόσμου.
Αυτή η αίσθηση κατάρρευσης υποδηλώνεται και στη γενικότερη ατμόσφαιρα της ταινίας. Ο ελλαδικός χώρος δεν παρουσιάζεται ως ένας λαμπρός, ηρωικός και εξιδανικευμένος αρχαίος κόσμος, αλλά ως ένας κόσμος ήδη κουρασμένος, γεμάτος βία, φόβο και ανασφάλεια. Τα νησιά, οι ακτές και τα παλάτια μοιάζουν περισσότερο με θραύσματα ενός πολιτισμού που προσπαθεί να κρατηθεί όρθιος παρά με το λίκνο ενός νέου κόσμου.
Και εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της ταινίας. Ο Nolan δεν ενδιαφέρεται τόσο να αναπαραστήσει την αρχαιότητα όσο να δημιουργήσει τη δική του εκδοχή της: μια αρχαιότητα που μοιάζει ήδη με ανάμνηση. Ο κόσμος του είναι ταυτόχρονα μυθικός και απολύτως υλικός. Βρωμάει θάλασσα, αίμα και υγρασία, οι άνθρωποι φοβούνται, πεινάνε, σκοτώνονται και περιμένουν την επόμενη καταστροφή.
Ο μύθος μέσα στην παρακμή και η άνιση εικόνα
Η Οδύσσεια είναι μια ταινία που θέλει πάρα πολύ να είναι «μεγάλη». Και τις περισσότερες φορές είναι. Ο Nolan χρησιμοποιεί την κάμερα ώστε να δημιουργήσει ακριβώς αυτή την αίσθηση κλίμακας που περιμένεις από μια κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας. Τα μεγάλα τοπία, τα πλοία, οι στρατοί, η θάλασσα και τα τεράστια φυσικά σκηνικά έχουν μια υλικότητα που κάνει τον κόσμο να μοιάζει με κάτι που θα μπορούσε όντως να υπάρχει.
Από την άλλη, δεν γίνεται να μην πούμε ότι αρκετά από τη ιδιότυπη μείξη πρακτικών και ψηφιακών εφέ, για την οποία ο Nolan είναι γνωστός στάθηκε ιδιαίτερα άνιση. Οι σκηνές που ήταν αμειγώς CGI φαινόταν ότι δεν κολλούσαν στην ίδια την εικόνα, παρόλο που εναμορμονιζόταν τέλεια με τη λογική της. Ειδικότερα δε οι σκηνές των τεράτων που δεν μπορούσαν να φτιάχτούν με κάποιο πανάκριβο gimmick και ήθελαν απλά υπολογιστή φαινόντουσαν ιδιαίτερα κακές.
Το ΙΜΑΧ είναι για αρχόντους, δεν είναι για φτωχάλες
Αυτή η ανισορροπία βασίζεται και, εν μέρει, στην εμμονή του Nolan με την τεχνολογία IMAX και το γύρισμα της ταινία ώστε να προσαρμόζεται μόνο σε αυτές τις διαστάσεις. Αν και παραμένει εντυπωσιακό ως τεχνικό επίτευγμα, καθώς χρειάστηκε να κατασκευαστούν μέχρι και ειδικές κάμερες για αυτόν τον σκοπό, το ίδιο το IMAX είναι περισσότερο μια marketινίστικη σπέκουλα παρά κάποια ουσιαστική τεχνολογία. Πολύ δε περισσότερο, είναι μια ταξική ανισότητα στην πιο δημοκρατική τέχνη, αυτή του κινηματογράφου. Δημιουργεί ταινίες όπου κυριολεκτικά οι φτωχοί είτε δεν μπορούν καν να δουν (καθώς σε όλον τον κόσμο δεν υπάρχουν παρά μερικές δεκάδες τέτοιες αίθουσες) είτε απλά βλέπουν λιγότερο. Αποτελεί μια βίαιη εισαγωγή της κουλτούρας του sold-out, του experience economy στον γενικευμένο κινηματογράφο (γιατί στα φεστιβάλ υπάρχει από καιρό).
Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι αυτή η αστική, μισόφτωχη αντίληψη πέρασε και στα γυρίσματα της ταινίας, καθώς ο Nolan ήταν από τους πρώτους που έκανε χρήση της δυνατότητας για γυρίσματα στην παράνομα κατειλημμένη από το φιλοσιωνιστικό Μαρόκο δυτική Σαχάρα, με τις ευλογίες του Τραμπ προφανώς.
Παρόλα αυτά, η σκηνοθετική του διαχείριση παραμένει εντυπωσιακή. Ο Nolan ξέρει να κινηματογραφεί την κίνηση, ξέρει να χτίζει προσμονή και, κυρίως, ξέρει να κάνει τον θεατή να αισθάνεται ότι βρίσκεται μέσα σε κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο. Οι σκηνές στη θάλασσα ειδικά έχουν αυτή την αίσθηση του ατελείωτου, του αβέβαιου και του εχθρικού που χρειάζεται η Οδύσσεια. Δεν βλέπεις απλώς τον Οδυσσέα να ταξιδεύει· βλέπεις έναν άνθρωπο να προσπαθεί να διασχίσει έναν κόσμο που δεν θέλει να τον αφήσει να επιστρέψει.
Ποιος Οδυσσέας και ποιος Τηλέμαχος
Στις ερμηνείες, ο Matt Damon ( The Martian, The Talented Mr. Ripley) είναι μάλλον το μεγαλύτερο ατού της ταινίας. Και όχι επειδή κάνει κάτι ιδιαίτερα εξωφρενικό. Ίσα ίσα, το αντίθετο. Ο Οδυσσέας του είναι ένας άνθρωπος που κουβαλάει κάτι συνεχώς πάνω του, χωρίς να χρειάζεται να το εξηγεί κάθε φορά. Η ενοχή, η κούραση, η επιθυμία για επιστροφή και ταυτόχρονα η αδυναμία να ξεφύγει από αυτό που είναι, όλα αυτά υπάρχουν στη φυσιογνωμία και στο παίξιμό του. Είναι ένας ήρωας που ξέρει ότι είναι ήρωας και ταυτόχρονα ξέρει ότι δεν του αξίζει ιδιαίτερα ο τίτλος.
Η Anne Hathaway (Princess Diary, The Devil Wears Prada) είναι εξαιρετική ως Πηνελόπη, κυρίως γιατί καταφέρνει να δώσει στην ηρωίδα κάτι που συχνά χάνεται σε τέτοιες μεταφορές: την αίσθηση ότι περιμένει, αλλά δεν είναι παθητική. Η Πηνελόπη δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που βρίσκεται στην άλλη άκρη του ταξιδιού. Είναι ένας χαρακτήρας που έχει μείνει πίσω και πρέπει να διαχειριστεί τις συνέπειες των επιλογών του Οδυσσέα, όπως ακριβώς και εκείνος. Αποτελεί τον καλύτερο γυναικείο χαρακτήρα που έχει γράψει ο Nolan, χωρίς αυτό βέβαια να είναι ιδιαίτερα δύσκολο. Tαυτόχρονα, εξαιρετικός, για ακόμα μία φορά, στάθηκε και ο Robert Pattinson (Βatman, The Lighthouse), o οποίος συνεχίζει ένα διαγενεακό σερί κορυφαίων ερμηνειών σε κάθε ταινία στην οποία παίζει. Αξίζει να αναφερθεί επίσης και ο τρομερά δυναμικός Elliot Page (Close to You, The Umbrella Academy) o oποίος αποτελεί εύκολα έναν από τους πιο ανθρώπινους και έντονους χαρακτήρες της ταινίας.
Ο Tom Holland (Uncharted, Spider-man, πάλι, είναι… ο Tom Holland. Δεν είναι κακός, αλλά είναι και κάπως αδιάφορος. Ο Τηλέμαχος έχει θεωρητικά ένα ενδιαφέρον character arc, ως γιος ενός πατέρα που έχει γίνει σχεδόν μυθική φιγούρα πριν καν επιστρέψει, όμως η ερμηνεία δεν καταφέρνει πάντα να του δώσει το βάρος που χρειάζεται. Σε μια ταινία που σχεδόν όλοι κουβαλούν πάνω τους αιώνες μύθου, ο Holland μοιάζει κάποιες φορές σαν να έχει μπει από μια άλλη ταινία. Σε ανάλογο ύφος κινήθηκε και η Zendaya, στα συνολικά 5 λεπτά παρουσίας της.
Τελικά;
H Οδύσσεια είναι μια ταινία για έναν κόσμο που τελειώνει, αλλά ταυτόχρονα και για έναν άνθρωπο που επιστρέφει από τον πόλεμο για να συνεχίσει να τον κατακτά. Ο Nolan παίρνει το ομηρικό έπος και αντί να το διαβάσει απλώς ως ιστορία επιστροφής, το μετατρέπει σε ιστορία τραύματος, ενοχής και επανάληψης.
Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, αλλά δεν επιστρέφει πραγματικά σπίτι. Επιστρέφει ως αυτός που κατέστρεψε τον κόσμο από τον οποίο προσπαθεί να γλιτώσει. Και όταν τελικά θεραπεύεται, η λύση δεν είναι να σταματήσει. Είναι να συνεχίσει.
