Στη σειρά microMEGA των εκδόσεων Ροές κυκλοφόρησε πριν λίγες μέρες ένα βιβλιαράκι με τίτλο «Ποιος είμαι!» Ο τόμος απαρτίζεται από τρία κείμενα του Ρώσου αναρχικού Μιχαήλ Μπακούνιν, από τις δεκαετίες του 1860 και του 1870. Τα κείμενα αυτά μας δίνουν ευσύνοπτα τις βασικές ιδέες του περί αναρχισμού και ελευθερίας, παρουσιάζοντας παράλληλα την προσωπική του στάση σε τρέχοντα κοινωνικά ζητήματα.
Στα χέρια μας έχουμε το αποτέλεσμα μιας ακόμη υποδειγματικής συνεργασίας των Γιάννη Μπαρτσώκα (εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια) και Ήρκου Αποστολίδη (πρόλογος – επιμέλεια). Ο πρόλογος και η εισαγωγή μας κατατοπίζουν για τη ζωή, το έργο και τις θέσεις του Μπακούνιν, εκθέτοντας συνάμα την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής. Τα σχόλια είναι βοηθητικά και διευκολύνουν την ανάγνωση, αντλώντας από πληθώρα έργων πολιτικής θεωρίας, φιλοσοφίας και λογοτεχνίας, αλλά και από τη δευτερογενή βιβλιογραφία.
Παθιασμένος αναζητητής της αλήθειας
Στα κείμενα αυτά βλέπουμε μια αυτοπροσωπογραφία: επιμέρους θέσεις και προσδοκίες μελλοντικές, που πηγάζουν από μια γενναία προσωπική στάση. Με τα μάτια στυλωμένα πάντα μπροστά, ο Μπακούνιν επιτιμά τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου, εκθειάζει την ελευθερία ως σχέση του εαυτού μέσω του άλλου –θυμίζοντας θέσεις του Hegel (π.χ. στη Φιλοσοφία του δικαίου, § 7)–, κατακρίνει την άνωθεν επιβολή «συνταγών» και θίγει κοινωνικά ζητήματα τα οποία μέχρι και σήμερα μας βασανίζουν, παρ’ όλες τις κατοπινές μας «κατακτήσεις».
Η ένωση των προσώπων και οι αξίες τους
Ανάλωσε η ιστορία τόσα και τόσα ζητήματα, θρησκευτικά, εθνικά και πολιτικά, μα το κοινωνικό παραμένει άλυτο και μας συνταράσσει. Μπορεί ο άνθρωπος ν’ αφέθηκε καιρό να κυβερνιέται, δεν είναι όμως αυτή η μοίρα του. Εχθρός των κρατικών σκοπιμοτήτων και της πολιτικής τέχνης, που μόνο άδικο και βία επέφεραν και επιφέρουν, ο Μπακούνιν αντιπροτείνει την αυθόρμητη οργάνωση και ένωση των προσώπων. Η αρχή πρέπει να γίνει από τα ελεύθερα άτομα, που συνθέτουν ύστερα όλο και εκτενέστερες ενότητες κοινοτήτων, επαρχιών, διαμερισμάτων και τελικά ομοσπονδιών. Και πάντα στη βάση των συμφερόντων τους, που ζυγιάζονται από τα εμπλεκόμενα πρόσωπα, δίχως εξωτερική επιβολή από «επαΐοντες». Ποιες αξίες προκρίνει; Την ελευθερία και την αλληλεγγύη οπωσδήποτε, την εργασία ως πηγή αξιοπρέπειας εκάστου ατόμου, την παιδεία.
Κράτος και άτομα
Αλλά γιατί εχθρός του κράτους; Δεν μας έδειξε ο Hegel, τόσο επηρεαστικός από την εποχή του ίσαμε σήμερα, ότι η δύναμη των μοντέρνων κρατών εδράζεται ακριβώς στη συναρμογή των επιμέρους συμφερόντων των ατόμων με το γενικό συμφέρον (ας δούμε λ.χ. τη Φιλοσοφία του δικαίου, § 260); Εδώ βέβαια παίζουν ρόλο οι συνθήκες, δηλαδή προϋποθέσεις κοινωνικές και οικονομικές. Σε συνθήκες ανισότητας, οι επικλήσεις σ’ ένα «κοινό καλό» φαντάζουν καπηλεία μιας, ίσως ευγενούς και λίγο αφελούς, ιδέας για σκοπούς αλλότριους – για συμφέροντα και προνόμια επιμέρους ομάδων κι εκμεταλλευτών, όπως γράφει ο Μπακούνιν.
