Όλοι έχουμε έναν φίλο ή μία φίλη που επικαλείται συνεχώς τα «OCD» του/της, ενώ σίγουρα έχουμε βρεθεί σε παρέες που βάφτισαν κάποιον «νάρκισσο», «διπολικό» ή «στο φάσμα» ύστερα από μόλις πέντε λεπτά γνωριμίας. Οι ειδικοί της ψυχικής υγείας μας διαβεβαιώνουν ότι ζούμε, πλέον, στην εποχή του «therapy speaking». Στην εποχή αυτή, τα ταμπού γύρω από την ψυχική υγεία έχουν σπάσει (τουλάχιστον για τις νεότερες ηλικίες), όμως έχουμε φτάσει σε ένα σημείο να ερμηνεύουμε με ψυχολογικούς όρους κάθε συμπεριφορά ή διαπροσωπική μας σχέση, φυσικά, χωρίς να έχουμε το σχετικό επιστημονικό – γνωσιακό υπόβαθρο γι’ αυτό. 1 Φαινόμενο που εγκυμονεί προφανείς κινδύνους, όπως διαβάζουμε σε ένα ενδιαφέρον άρθρο – συνέντευξη στο news247 με τον εύστοχο τίτλο «”Είναι Νάρκισσος και Τόξικ” – Γιατί μιλάμε όλοι σαν Ψυχολόγοι;»
Εντός αυτής της συνθήκης της «ψυχολογικοποίησης» των πάντων, αλλά και σαφώς επηρεασμένη από το πλαίσιο της οικονομικής κρίσης, γεννήθηκε η κόμικ-στριπ σειρά της Αλέξιας Οθωναίου «Χ εις τον Ψ», η οποία κατά βάση αντλεί το χιούμορ της από τα ποικίλα κλισέ της ψυχοθεραπείας (ή τουλάχιστον της πρόσληψής μας γι’ αυτήν). Γνωστή στο κομιξόφιλο κοινό (είναι εξάλλου σταθερά τα τελευταία χρόνια υποψήφια στα ΕΒΚ στην κατηγορία των «Ένθετων», η οποία εσχάτως μετονομάστηκε σε «Καλύτερο Στριπ») και φυσικά στους αναγνώστες/-τριες της ΕφΣυν, στο ένθετο «Καρέ – Καρέ» της οποίας δημοσιεύεται τακτικά από το 2018 μέχρι και σήμερα, η σειρά της Οθωναίου ανθολογήθηκε πριν κάποιους μήνες σε έναν προσεγμένο σκληρόδετο τόμο που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Jemma Press.
Το σκηνικό της σειράς παραμένει πάντα αμετάβλητο. Συγκεκριμένα, περιορίζεται σε ένα δωμάτιο εξοπλισμένο με τα απολύτως απαραίτητα έπιπλα: μία βιβλιοθήκη, μία λάμπα δαπέδου, ένα ρολόι τοίχου, ένα ντιβάνι θεραπευόμενου, ένα σκαμπό με χαρτομάντηλα δίπλα του και σε κεντρική θέση την πολυθρόνα του ψυχοθεραπευτή. Ο χώρος της θεραπείας αποδίδεται μέσα από μία μουντή χρωματική παλέτα, στην οποία κυριαρχούν το καφέ και το γκρι. Από σκηνοθετικής άποψης, την πολυθρόνα την βλέπουμε πάντοτε από την πίσω όψη της, καθώς ο ψυχαναλυτής παραμένει σταθερά αφανής, ένα σύμβολο που δεν εικονογραφείται (το συμβολικό Ψ στο οποίο απευθύνεται το κάθε Χ υποκείμενο για θεραπεία). Τις μοναδικές στιγμές που έχουμε δει τη μπροστινή όψη της πολυθρόνας του, αυτή ήταν άδεια. Αντιθέτως, οι θεραπευόμενοι είναι οι πρωταγωνιστικές φιγούρες των στριπς, οι οποίοι κάθε φορά εναλλάσσονται. Γυναίκες, άνδρες, ακόμα και μωρά έχουν βρεθεί στο ντιβάνι του ψυχοθεραπευτή, αφηγούμενοι ο καθένας το δικό του τραύμα, προκειμένου να λάβουν κατά κανόνα παρόμοιες απαντήσεις φροϋδικής έμπνευσης, δηλαδή κάποιο συμπέρασμα σχετικά με τη σχέση τους με τη μάνα τους.
Το format των στριπς της σειράς ξεκινάει με μία αληθοφανή αφήγηση του θεραπευόμενου, η οποία κατά κανόνα είτε αποδομείται από κάποιο σαρκαστικό punchline του θεραπευτή, είτε ο θεραπευτής χρησιμοποιεί μία ατάκα – γέφυρα για ένα punchline του θεραπευόμενου. Σε πολλές περιπτώσεις με τον τρόπο αυτό η Οθωναίου σαρκάζει την ίδια την ψυχοθεραπευτική διαδικασία, τα στερεότυπά της, την πρόσληψή της, αλλά και τα κοινωνικά ταμπού που τη συνοδεύουν. Η συνεχής αναφορά στις απλουστεύσεις της φροϋδικής θεωρίας στο πρώτο κεφάλαιο με τίτλο «Μάμα Μία αλλά ψ πολλοί» είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Όμως, ο σαρκασμός της θεραπευτικής διαδικασίας δεν έχει σε καμία περίπτωση σκοπό τον μηδενισμό της. Αντιθέτως, η Οθωναίου κάνει εμφανώς χιούμορ που απευθύνεται σε άτομα που ή κάνουν ή έχουν κάνει στο παρελθόν ψυχοθεραπεία και διακωμωδούν τις κλισέ της καταστάσεις, χωρίς πάντως να απορρίπτουν τη σημασία της για την ψυχική τους υγεία. Αυτή τη λεπτή ισορροπία ένιωσα ότι κάπως υποτίμησε ο Γιάννης Κιμπουρόπουλος στον πρόλογό του στην έκδοση, παρουσιάζοντας σχεδόν μονόπλευρα το κόμικ ως μία σφοδρή κριτική στη «βιομηχανία» της ψυχανάλυσης (την «ψυχαγορά», όπως την κατονομάζει), δίχως να ξεκαθαρίζει ότι σκοπός του κόμικ δεν φαίνεται να είναι η απόρριψη της θεραπευτικής λειτουργίας της ψυχανάλυσης, ακόμα και με τις παθογένειές της. Άλλωστε, το ζητούμενο (τουλάχιστον στη σημερινή ελληνική κοινωνία) παραμένει η ριζική ενίσχυση των δημόσιων δομών ψυχικής υγείας με επαρκές επιστημονικό προσωπικό, ώστε να υποχωρήσουν οι όποιες στρεβλώσεις της αγοράς.
Πέρα από τον «προς τα έσω» σαρκασμό της ίδιας της διαδικασίας της ψυχοθεραπείας, η Οθωναίου, μέσα από τους διαλόγους των ποικίλων Χ θεραπευόμενων με τον ψυχοθεραπευτή, αναδεικνύει σειρά κοινωνικών ζητημάτων, όπως η ομοφοβία, οι κοινωνικές ανισότητες, ο ρατσισμός, ακόμα και ζητήματα σχετικά με την λοχεία και την γονεϊκότητα. Είναι εξαιρετικά διεισδυτικός, για παράδειγμα, ένας διάλογος στον οποίο ο θεραπευόμενος ζητά βοήθεια για τον γιο του που είναι ομοφυλόφιλος κι ο ψυχοθεραπευτής του συνιστά, αντί του γιου του, να λύσει ο ίδιος το πρόβλημα με τον εαυτό του, ξεκινώντας ψυχοθεραπεία. Αντίστοιχα, ένας άλλος άντρας θεραπευόμενος διερωτάται γιατί παίρνει θέση κατά των εκτρώσεων και ομολογεί ότι είναι «υπέρ των δικαιωμάτων των αγέννητων και κατά των δικαιωμάτων των γεννημένων, ειδικά αν είναι γυναίκες». Η σύνδεση της ψυχανάλυσης με ευρύτερα κοινωνικά ζητήματα δεν είναι καθόλου ευκαιριακή. Στην πραγματικότητα, η Οθωναίου συνομιλεί με τη συζήτηση που το φεμινιστικό κίνημα έχει ξεκινήσει σε Ευρώπη και ΗΠΑ ήδη απ’ τα ‘60s για τα όρια μεταξύ «πολιτικού» και «προσωπικού». Ιδιαίτερα, στη σημερινή εποχή της σχετικής υποχώρησης της πολιτικής συνειδητότητας, του ατομικισμού και της κυριαρχίας των αμφίβολων συνταγών των life coaches, αξίζει να σκεφτόμαστε την ψυχική υγεία με τον τρόπο του Μαρκ Φίσερ, σύμφωνα με τον οποίο:
«Είναι αναγκαίο να αναπλαισιώσουμε το αυξανόμενο πρόβλημα του άγχους (και της οδύνης) στις καπιταλιστικές κοινωνίες. Αντί να αντιμετωπίζουμε την ψυχική οδύνη ως ατομική υπόθεση, αντί να αποδεχόμαστε την τεράστια ιδιωτικοποίηση του άγχους που έχει λάβει χώρα τα τελευταία τριάντα χρόνια, θα πρέπει να αναρωτηθούμε για το πώς έχει γίνει κοινός τόπος το ότι τόσοι άνθρωποι, και ειδικά τόσοι πολλοί νέοι άνθρωποι, ασθενούν. Η «επιδημία ψυχικής υγείας» στις καπιταλιστικές κοινωνίες θα έπρεπε να μας δείχνει ότι ο καπιταλισμός όχι μόνο δεν αποτελεί το μόνο λειτουργικό σύστημα, αλλά είναι εγγενώς δυσλειτουργικός και ότι το κόστος του φαίνεσθαι της λειτουργικότητας είναι πολύ υψηλό». 2 Μαρκ Φίσερ, Καπιταλιστικός Ρεαλισμός. Υπάρχει άραγε εναλλακτική;, μτφρ. Θέμης Πανταζάκος, Γιάννης Γαλιάτσος, εκδόσεις Futura, 2015, σελ. 32-33
Αντί επιλόγου, αξίζει μία αναφορά σε μία παρόμοιας θεματολογίας σειρά κόμικ στριπς της Δήμητρας Αδαμοπούλου με τίτλο «Ψυχοθεραπεία στην Ποπ Κουλτούρα», η οποία περιλαμβάνει τραγούδια, βιβλία, ταινίες κ.λ.π. «Πριν» και «Μετά την Ψυχοθεραπεία», ορισμένα στριπάκια της οποίας έχουν γίνει κατά καιρούς εντυπωσιακά viral στα social media. Με αντίστοιχα σαρκαστική διάθεση, η Αδαμοπούλου αποδομεί κοινωνικά στερεότυπα που αποτυπώνονται σε δημοφιλή ποπ προϊόντα, μεταξύ των οποίων και σε λαϊκά και ποπ ελληνικά τραγούδια που κατά βάση αφορούν τον έρωτα (κοινώς καψουροτράγουδα). Η Αδαμοπούλου ουσιαστικά ανασκευάζει τους στίχους, ώστε να αποβάλλουν την τοξικότητα. Έτσι, έχουν «θεραπευθεί» τραγούδια όπως το «Θα μελαγχολήσω» (στριπ το όποιο η ίδια η Καίτη Γαρμπή είχε μάλιστα repostάρει), ενώ ίσως ο εμβληματικότερος στίχος ελληνικού τραγουδιού για χωρισμό, δηλαδή το «και βάφω τις κουρτίνες / στο χρώμα που μισούσες» μετατρέπεται σε «κι όσοοο για τις κουρτίνεεες / καλέεες είναι και τούτεεες» (πιο εμπνευσμένο το πρωτότυπο, ομολογουμένως).
Μιλώντας για «therapy speaking», κόμικς όπως αυτά της Οθωναίου και της Αδαμοπούλου, φαίνεται να έχουν πιάσει τον παλμό της εποχής, το καθένα με το δικό του ξεχωριστό ύφος και χαρακτήρα.