(Από το http://alitakos123.blogspot.gr/)
Πρώτα απ’ όλα να ξεκαθαρίσω το εξής: για την ιστορία των comics μέσα στις δεκαετίες, ήδη από την χάρτινη αποτύπωση τους την δεκαετία τοΑυ 40 με 50 μέχρι και σήμερα που εμφανίζονται με τον πιο αριστοτεχνικό και καλοστημένο τρόπο, από τα μεγάλα στούντιο του hollywood στην μεγάλη οθόνη, δεν ξέρω και πολλά. Είναι λιγάκι ριψοκίνδυνο για μένα αυτό που τώρα θα επιδιώξω να κάνω. Θέλω λίγο την επιείκεια σας, μην με στήσετε στον τοίχο και μου ρίχνεται τίποτα βελάκια.
Η αφορμή για να γραφτεί αυτό το άρθρο γίνεται ενός ερεθίσματος, που είναι η ημέρα πρεμιέρας στις ελληνικές αίθουσες, σήμερα, της ταινίας Ant man. Για μια ακόμη φορά συμβαίνει να εμφανίζεται στην μεγάλη οθόνη η ιστορία ή κομμάτι της ενός πιο άγνωστου και μη τόσο δημοφιλή ήρωα της Marvel, όμως ευφυέστατης σύλληψης ήδη από τους αρχικούς του δημιουργούς στο χαρτί ή στο σήμερα με την εμφάνιση του στο σινεμά.
Ας κάνω μια παύση στον ειρμό του άρθρου, για να δείξω τις καλές μου προθέσεις, ότι δεν είμαι κανένας που θα δείξει γνώστης και θα αποκρύψει την ασχετοσύνη του για κάτι που ξέρει, ό,τι ξέρει, πάνω στον αφρό των εξελίξεων αυτού του πεδίου. Βάζω μια άνω τελεία σ’ αυτό και συνεχίζω. Την τελευταία πενταετία έχει εμφανιστεί μια τάση στον χώρο του κινηματογράφου και του είδους των ταινιών της διασκέδασης, όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία του.
Γενικά, αναδεικνύεται η κινηματογραφική μεταφορά των “χάρτινων” ηρώων της Marvel και της DC, των δύο μεγαθήριων εταιρειών έκδοσης comics και με δραστηριότητες στον χώρο του κινηματογράφου, αλλά και σε άλλα ψηφιακά και οπτιακουστικά μέσα, για διαφημιστικούς και εμπορικούς σκοπούς. Ταυτόχρονα, λόγω αυτής της εξελισσόμενης τάσης, που δεν είμαστε στο τέλος αυτής της διαδρομής αλλά ακόμη στην αρχή της, όσον και αν οι πρώτες προσπάθειες της κινηματογραφικής ανάδειξης των πιο άγνωστων, ίσως, ηρώων αυτών έγιναν προ πενταετίας, από την αρχή της κρίσης ή τα πρώτα μουδιάσματα και αμήχανα σοκ του κόσμου της εργασίας από τις απανωτές πολιτικές λιτότητας σε παγκόσμια κλίμακα, είδαμε να υπάρχει μια πλούσια βιβλιογραφία και επιστημονική και ερευνητική μελέτη με πλούσια θεματολογία. Τίθενται στο σήμερα σημαντικές ερωτήσεις και απαντήσεις, με επιχειρηματολογία και θέση, για το φαινόμενο αυτό και τις συνισταμένες που το προκάλεσαν, όπου διεξάγεται η συζήτηση αυτή με ευρύ θεματική που βαίνει από την σύγχρονη δυσχερής αντικειμενική κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα. Μελέτες έχουν διεξαχθεί από ερευνητές του κινηματογράφου, ειδικούς της λαϊκής κουλτούρας των κόμικς, κοινωνικούς ερευνητές και από άλλους επιστημονικούς παρατηρητές της μαζικής κουλτούρας.
Οι ιστορίες αυτές δεν αποτελούνται από “ξύλινους” χαρακτήρες χωρίς βάθος και διείσδυση, όπου, ακόμη, μέσα σ’ αυτές διαρθρώνονται οι ανθρώπινες σχέσεις που αρμόζουν ή έρχονται σε αντίθεση με την κάθε εποχή και οικονομικό-πολιτική κατάσταση. Ταυτόχρονα, όλες οι κινηματογραφικές αναφορές όσο επιτυχημένες είναι ή όχι, το κύριο σκηνικό τους έχει έρθει στο σήμερα και είναι άξιας μελέτης και κριτικής επεξεργασίας να φανεί με πια ματιά βλέπουν την οικονομική κρίση που έχει ξεσπάσει, αν κάνουν έμμεσες, άμεσες ή καθόλου αναφορές σ’ αυτήν και αναμασούν υπεραπλουστευμένα επιχειρήματα για το πώς φτάσαμε μέχρι εδώ ή αποδομούν τις κυρίαρχες αφηγήσεις του σήμερα.
Σημαντικό ερώτημα που έχει προκαλέσει δριμεία διαφωνία είναι το εξής: σχετικά με το εάν, τελικά, η ανάδειξη των super-heroes στον κινηματογράφο γίνεται με σκοπό να δημιουργηθούν στο συλλογικό φαντασιακό του μεγάλου πλήθους θαυμαστών των ταινιών υπέρ-ηρώων φαινόμενα και πολιτικές ανάθεσης των προβλημάτων σε κάποιον άλλον, δηλαδή σ’ ένα πρόσωπο με αφηγήσεις σωτήρα ή μεσσία, πάνω στο βάρος των δυσκολιών της καθημερινής ζωής τους. Όμως, μια τέτοια αντίληψη μπορεί πολλές φορές να μην μεταφέρεται αυτούσια ως έτσι αλλά με μερικά ψήγματα της. Αυτό το ερώτημα έχει δημιουργήσει αντιπαραθέσεις. Αν, τελικά, οι υπέρ-ήρωες είναι βιογραφίες ατόμων που ζουν στο μίνι κόσμο τους πέρα των κοινών θνητών, ως προστάτες της πόλης τους κυνηγούν τους αδίστακτους εγκληματίες και τα υπερφυσικά τέρατα και διέπονται από ελιτισμό και ατομισμό όσο και αν υπάρχουν αρκετά αληθή ψήγματα εκτίμησης της θέσης αυτής, όμως παραμένει όποιος την υπερασπίζεται, οικειοθελώς ή/και δόλια, στην επιφάνεια του νερού και δεν μπαίνει βαθιά στην θάλασσα να κολυμπήσει, δεν διεισδύει και πρέπει μ’ ένα θετικό πρόσημο να καταρριφθεί η πρώτη εκτίμηση του. Διότι οι περισσότεροι ήρωες της Marvel και της DC δεν προέρχονται από αστικά στρώματα στην σύνθεσης μια μικρό-κοινωνίας, προσαρμοσμένης για τις ανάγκες του έργου, που από θέση ισχύς κατάφεραν και έγιναν, ως μόνιμοι επαγγελματίες- υπερασπιστές των συμφερόντων και των κερδών τους- ή έχοντας παράλληλο βίο με την ρουτινιασμένη και κενή ζωή τους, με τις υπερφυσικές δυνάμεις του υπερασπιστές του δίκιου και της αλήθειας.
Υπάρχουν ήρωες από πιο εργατικά και πληβειακά στρώματα, που όσο και αν δίνουν το στίγμα τους στην κάθε υπόθεση που καταπιάνονται, ακόμη και αυτοί που “κινούνται στην σκιά τους” και αυτοί που από κάποια στιγμή γίνονται αναγνωρίσιμοι, αυτά πάνε και για περιπτώσεις ηρώων που προέρχονται από πιο αστικά στρώματα (αυτό δεν πάει για τον αλαζόνα Iron-man), δεν σκοπεύουν την αναγνώρισή τους, όπως π.χ. η περίπτωση του deardevil. Αλλά, ας αναρωτηθούμε και πόσοι υπέρ-ήρωες προέρχονται από την μισθωτή διανόηση και είναι νέοι αναδυόμενοι στον κλάδο τους επιστήμονες (όπως π.χ. ο γιατρός Hulk).
Δεύτερον, οι υπέρ-ήρωες, τις περισσότερες φορές, το κύριο περιεχόμενο των ιστοριών τους, δεν γίνονται για να δείξουν την υπεράσπιση των ιερών και των όσιων της “μαμάς-πατρίδας” Αμερικής, του αμερικάνικου ονείρου και τα στερεότυπα που το συνοδεύουν, της Αμερικής που κάνει πολέμους σε άλλες χώρες, δήθεν, με “ειρηνικές προθέσεις” αλλά πέραν από το αφήγημα αυτό κρύβονται ιμπεριαλιστικές επιδιώξεις (AVENGERS).
Αυτές οι ιστορίες των ηρώων μέσα στην πάροδο του χρόνου δεν εμπεριέχουν και όλα αυτά τα αφηγήματα. Οι ιστορίες και οι αφηγήσεις αυτές κατασκευάζονται πάνω στην υπάρχουσα πραγματικότητα της κάθε εποχής και δεκαετίας με τις κυρίαρχες αφηγήσεις και με τα αναδυόμενα ρεύματα πολιτικής σκέψης, που είναι, πολλές φορές, ανατρεπτικά για την εποχή τους. θα παραθέσω τα εξής δύο παραδείγματα: από την μία, έχουμε τις περιπτώσεις των κλασσικών σούπερ-ηρώων (Superman, Wonder-woman και Captain American), που δημιουργήθηκαν στην εποχή είτε του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ή την εποχή μετά τους τέλους του μεγάλου πολέμου και στην πρώιμη φάση του ψυχρού πολέμου, όπου οι ήρωες αυτοί υπερασπίζονται τα αμερικανικά συμφέροντα στρατηγικού βάθους και σχεδίου, ενώ από την άλλη μεριά έχουμε τους ήρωες της δεκαετίας του ’60, όπου οι δημιουργοί του επηρεάζονται από το πνεύμα της εποχής. Αυτοί οι ήρωες έρχονται σε ρήξη με τις κατεστημένες λογικές της αμερικάνικης κοινωνίας και είναι τέκνο των νέων ριζοσπαστικών και φιλελεύθερων πολιτικών θέσεων της περιόδου (Arrow και x-Men).
Η ιστορία των τελευταίων είναι σημαντική, κυρίως, την επόμενη δεκαετία, που εκείνη χαρακτηρίζεται από ρευστότητα, αδιέξοδα και φόβο, και αντιμάχονται στους κατασταλτικούς μηχανισμούς του κράτους και την επιχείρηση και σχέδιο “του κράτους έκτακτης ανάγκης”. Ακόμη, ιστορίες ηρώων, κάποιες φορές, ανακατασκευάστηκαν σε αντιδραστική κατεύθυνση, όπως έγινε -ακούγεται- με τους x-Men. Αυτή η τομή στην ιστορία τους συντελέστηκε στην περίοδο μετά την 11/9 μαζί με την τρομουστερία που ακολούθησε και με τον πόλεμο στο Ιράκ και Αφγανιστάν. Όμως, ιστορίες που ξεκίνησαν με ριζοσπαστική ορμή στην εποχή τους, ποτέ τους αυτές “δεν συνεμορφώθην ως προς τα υποδείξεις”. Συμπερασματικά, οι υπέρ-ήρωες είναι αποκυήματα της εποχής τους και, κάποιες φορές, φορείς απελευθερωτικής τακτικής και σκέψης.
Τρίτον, οι κλασσικοί ήρωες της Marvel και της DC, της πρώιμης εποχής της δημιουργίας τους, και οι, μετέπειτα, διαμορφωμένοι έχουν ψεγάδια αδυναμίας και άσχημα χρόνια. Ως υπέρ-ήρωες ένα “σαράκι” τους τρώει σ’ όλη τους την ζωή. Άσχημες εμπειρίες και δυσχερείς καταστάσεις του παρελθόντος τους βοηθουν να δυναμώσουν, πολλές φορές, να ανταπεξέλθουν και να εκπληρώσουν το ηθικό τους χρέος (Arrow). Δεν είναι ένας εξωγενής παράγοντας που τους κάνει υπέρ-ήρωες, συνεπώς, αλλά και, πολλές φορές, το ζήτημα να ζήσουν σ ‘ένα σκληρό κόσμο. Το ελάττωμα τους τελικά το κάνουν αξίωμα και προχώρημα της ζωής τους.
Προς το τέλος, δεν θα πρέπει να παραλείψει από την διαφορετική αυτή αφήγηση τα κλισέ των comics, όπως π.χ. η υπεράσπιση ενός αόριστου δικαίου είτε προσωπικού είτε πάνω στις αρχές του αμερικάνικου δικαίου, οι ατάκες δυναμικής υπεροχής απέναντι στον εχθρό και η νίκη και ο θρίαμβος, παρ’ ότι τις δυσκολίες που πέρασε ο ήρωας στην εξέλιξη της ιστορίας, στο τέλος. Ακόμη, ότι ο ήρωας θα πρέπει να έχει υπερφυσικό χάρισμα, που έρχεται σε ρήξη με τους κανόνες της φυσικής, και ένα είδος φετίχ-αντικείμενο. Χωρίς αυτά είναι σαν να λέμε “comics σούπερ-ηρώων χωρίς κλισέ, ήρωες χωρίς ουσία”. Γι’ αυτό έγιναν αγαπητά αυτά τα comics και η μεταφορά τους στον κινηματογράφο. Οι ταινίες κινούνται πάνω στην κεντρική θεματική του comic και του ήρωά του, με αλλαγές και τροποποιήσεις, μαζί με τα κλισέ. Έχουν διαποτιστεί σ΄ αυτές η καλή ψηφιακή ανάλυση και τα εφέ, που βοηθούν την κατάλληλη αποτύπωση της ιστορίας, των μαχών και του περιβάλλοντος, πραγματικού και εξωπραγματικού, και η ιστορία και το νόημα από πίσω δεν χάνουν την ουσία τους. Ακόμη, οι σεναριογράφοι δίνουν την δυνατότητα να εξυφαίνονται οι ανθρώπινες σχέσεις μεταξύ των χαρακτήρων και η διείσδυση της συμπεριφοράς του ήρωα.
Τελειώνοντας, το άρθρο αυτό γίνεται με την δυνατότητα της ανασκευής ενός κεντρικού επιχειρήματος που χρησιμοποιείται ενάντια στα comics και στους υπέρ-ήρωες, πάνω στον ρόλο της ανάθεσης που υπάρχει από τις υπερφυσικές δυνάμεις τους. Όταν παίζονται πολλές τέτοιες ταινίες στο σήμερα είναι εύγλωττο να υπάρχει αυτή η σκέψη και σε σχέση με την ανασφάλεια που έχει υπάρξει από την δεινή οικονομική κατάσταση σήμερα.
Όμως, η αποδόμηση ενός στερεότυπου τίθεται απέναντι στο χώρο της αριστεράς, και της επαναστατικής, να συζητά τέτοια ζητήματα με τον κομπλεξισμό του παρελθόντος, όσο και αν δεν μας δεσμεύει πια. Μέσα στα “ευτελή”, ως παράδειγμα τα comics, εκ πρώτης όψεως, στοιχεία της λαϊκής και μαζικής κουλτούρας του τότε και του σήμερα, που δημιουργήθηκαν από αληθινή δημιουργία, μεράκι και κόπο, ταυτόχρονα με έντονα ποιοτικά και αξιοσέβαστα στοιχεία, θα πρέπει να παρέμβει σ’ αυτά και να θέσει πέρα από το όριο τους την συγκίνηση της μεγάλης εικόνας “της τέχνης που απελευθερώνει, διέπετε από επαναστατική στρατηγική και δίνει τροφή για σκέψη στο σήμερα”, με ποιοτικά αντανακλαστικά, με τις δυνατότητες που υπάρχουν και με έμπνευση. Όσο και αν είναι δυσχερείς οι συνθήκες χάραξης “από τα κάτω” επαναστατικής πολιτικής στην χώρα που δημιούργησε τα comics.
Χρήστος Ανδρικόπουλος
