Σε ένα από τα πιο παραδειγματικά αντιπολεμικά έργα του Hayao Miyazaki, το Nausicaä of the Valley of the Wind, σε έναν post apocalyptic κόσμο, δύο βασίλεια πολεμούν για την εκμετάλλευση ενός αρχαίου όπλου μαζικής καταστροφής που ονομάζεται “Giant Warrior“ . Μια πάλη τόσο απελπισμένη που η μία μεριά είναι διατεθειμένη να καταστρέψει τον εαυτό της, αν αυτό σημαίνει και την καταστροφή της άλλης. “Είναι για να σώσουμε τον κόσμο. Σε παρακαλώ κατάλαβε το” υποστηρίζει.
Ο πόλεμος ως βίωμα του Miyazaki
Ο Hayao Miyazaki έχει γεννηθεί και μεγαλώσει σε μία χώρα που έχει βιώσει όσο καμία άλλη τα αποτελέσματα αυτής της λογικής. Της υπέρμετρης βίας και ολικής καταστροφής – αν αυτό μπορεί να σημαίνει το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και την συνθηκολόγηση άνευ όρων της Ιαπωνίας. Γεννημένος του 1941 στο Tokyo, η οικογένεια του μεταφέρθηκε στην Utsunomiya, η οποία βομβαρδίστηκε από τον αμερικανικό στρατό το 1945. Ο ίδιος μιλάει για τις αναμνήσεις του από αυτή την περίοδο, να τρέχει μέσα στη βροχή με τον πατέρα του, ενώ έβλεπε την γειτονιά του να καίγεται, για την μητέρα και την κόρη που δεν πρόλαβαν να μπουν στα τρένα της εκκένωσης και έμειναν κλαίγοντας στο σταθμό.
Και ενώ το θέμα του πολέμου είναι κάτι που βλέπουμε συχνά στις ταινίες, σπανίως το συναντάμε σε animated ταινίες. Αλλά ακόμα πιο σπάνια είναι η στάση και η οπτική που κρατάει ο Hayao Miyazaki αλλά και συνολικότερα το Studio Ghibli. Στον πρόλογο της ταινίας Nausicaä of the Valley of the Wind, βλέπουμε τα αρχαία όπλα που χρησιμοποίησαν οι άνθρωποι στους πολέμους και που με τη φωτιά τους εξαφάνισαν σχεδόν την ανθρωπότητα, στο Howl’s Moving Castle, τα τεράστια αεροπλάνα που βομβαρδίζουν τις πόλεις και τις καταστρέφουν, στο The Wind Rises την καταστροφή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Οι εικόνες του πολέμου στο έργου του είναι φρικιαστικές, σαν εφιάλτες – οριακά ωμές. Bλέπουμε το παιδικό αυτό τραύμα που άφησε ο πόλεμος να αναδύεται ξανά και ξανά στο έργο του, το τραύμα ενός ανθρώπου που βίωσε τον πόλεμο σαν παιδί.
Πόλεμος απέναντι στο "απόλυτο κακό"
Ας σκεφτούμε λίγο τι έχει να μας πει το Hollywood για τον πόλεμο. Και νομίζω ότι αυτό το βλέπουμε καλύτερα όταν έχουμε να κάνουμε με ταινίες που δεν απεικονίζουν πραγματικούς πολέμους – αλλά φαντασιακούς. Ας δούμε ταινίες όπως το Lord of the Rings. Ο πόλεμος δεν μπορεί να αποφευχθεί. Δεν μπορεί να υπάρξει μια ειρηνική λύση, ακριβώς γιατί έχουμε απέναντι μας το απόλυτο κακό. Και όσο έχουμε απέναντι μας το απόλυτο κακό, δε πειράζει αν σκοτώσουμε εκατοντάδες ή χιλιάδες από αυτούς. Κανείς δε θα στεναχωρηθεί για τα Orcs, αφού είναι η ενσάρκωση του κακού. Δεν υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ στρατιωτών και αμάχου πληθυσμού. Και αυτή η λογική, του απόλυτου κακού, είναι εύκολο να σκεφτούμε γιατί είναι προβληματική, όταν τη βλέπουμε να εφαρμόζεται ξανά και ξανά, σε πραγματικούς πολέμους, για να δικαιολογηθούν θηριωδίες. “Οι Ιάπωνες είναι το απόλυτο κακό, οι Εβραίοι είναι το απόλυτο κακό, οι Σοβιετικοί είναι το απόλυτο κακό, οι Τούρκοι είναι το απόλυτο κακό” κ.ο.κ..
O Hayao Miyazaki κάνει την τομή να μη μπαίνει σε αυτή τη λογική. Στις ταινίες του δεν υπάρχει ποτέ το απόλυτο κακό. Στον πόλεμο υπάρχουν αυτοί που παίρνουν τις αποφάσεις και αυτοί που υποφέρουν εξαιτίας αυτών. Όταν επιλέγει να δείχνει τον πόλεμο, επιλέγει να δείχνει τη ρεαλιστική πλευρά του πολέμου. Δε θα δούμε εντυπωσιακές ανούσιες εκρήξεις και σκηνές μάχης όλο δράση και suspense, αλλά θα δούμε τις επιπτώσεις που έχει ο πόλεμους στον άμαχο πληθυσμό και την καταστροφή των ανθρώπινων ζωών. Η οπτική του, σε συνάφεια με τις απόψεις του, είναι βαθιά πασιφιστική. Ο πόλεμος είναι πάντα καταστροφικός και εφιαλτικός – και για τους “νικητές” και για τους “ηττημένους”.
Οι ήρωες των πολέμων του Miyazaki
Στις ταινίες του Miyazaki, αυτοί που επιδιώκουν τον πόλεμου, συνήθως αρχηγοί κρατών ή βασιλείων, παρουσιάζονται ως ματαιόδοξοι ανταγωνιστές, που δε τους νοιάζει να δουν τον κόσμο να καίγεται αν αυτό σημαίνει την εκπλήρωση δικών τους φιλοδοξιών. Όμως ακόμα και αυτοί, παρουσιάζονται ως άνθρωποι, αν και βαθιά προβληματικοί με τους δικούς τους δαίμονες. Οι πρωταγωνίστριες και οι πρωταγωνιστές δεν έχουν ως κίνητρο την εκδίκηση απέναντι σε αυτούς, ούτε επιθυμούν να τους καταστρέψουν. Αντιθέτως, συχνά προσπαθούν να τους πείσουν να εγκαταλείψουν τα καταστροφικά πλάνα τους ή να χαλάσουν τα σχέδια τους απευθείας.
Για τον Hayao Miyazaki ηρωίδες και ήρωες δεν είναι αυτοί που διαλέγουν την μία ή την άλλη πλευρά του πολέμου, αλλά αυτοί που βρίσκονται παγιδευμένοι στη μέση ενός πολέμου. Και παλεύουν όχι να να νικήσουν τον πόλεμο, αλλά για να τον αποτρέψουν. Η Nausicaä είναι μια πριγκίπισσα που βρίσκεται στη μέση ενός πολέμου, όταν το αρχαίο όπλο που θέλουν και τα δύο βασίλεια προσγειώνεται στη μικρή χώρα της. Και ενώ και τα δύο βασίλεια επιτείθονται στη χώρα της, η ίδια παλεύει για την ειρήνη και προσπαθεί να τους σώσει αντί να τους καταστρέψει. Η ίδια μάλιστα δε θα διστάσει να θυσιάσει τη ζωή της, αν αυτό σημαίνει ότι θα μπορέσει να σταματήσει τον πόλεμο.
Και εδώ είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι για τον Hayao Miyazaki η κλιμάκωση της βίας δεν είναι ποτέ η λύση. ‘Εχουμε συνηθίσει, τόσο πολύ που δεν το καταλαβαίνουμε πλέον καν, να περιμένουμε η κορύφωση της ταινίας, η λύση του προβλήματος, να έρχεται με την καταστροφή του ανταγωνιστή, ακόμα και όταν μιλάμε για ταινίες της Disney. Υπάρχει μια υποσυνείδητη εμπέδωση της εκδίκησης, που ειδικά σε παιδικές ταινίες γίνεται σε τέτοιο βαθμό που σε προβληματίζει.
To 2003 οι New York Times γράφουν ότι τα τελευταία 3.400 η ανθρωπότητα έχει περάσει μόνο 268 χρόνια σε ειρήνη. Κάπου, πάντα υπάρχει ένας πόλεμος. Κάπου, πάντα υπάρχει το απόλυτο κακό, ο ανταγωνιστής που πρέπει να καταστραφεί. ‘Ισως αυτό να είναι που κάνει την απλότητα της θέσης του Hayao Miyazaki τόσο βαθιά ριζοσπαστική. Ο πόλεμος είναι πάντα κακός και δεν έχει σημασία από ποια μεριά είσαι. Αλλά ο πόλεμος δεν είναι μια βεβαιότητα, και είναι καθήκον μας να παλέψουμε για να μη γίνει.
